Blog van een stadspsycholoog (5)

Het woord is aan de stadspsycholoog Sander van der Ham. Hij leidt je elke twee weken langs de raakvlakken tussen psychologie en stedelijke ontwikkeling. Daarbij staat maar één vraag centraal: Hoe ervaren en gebruiken mensen de stad? Vandaag deel 5 van zijn negendelige reeks: van publiek naar privé. 

Foto: Rotating shelters bij het Willem Arntsz Huis in Utrecht. Een eigen stukje privé domein? Fotografie door Isabelle Hennings Backer. 

De warme stad, het onderwerp van mijn vorige blog, gaat over de positieve interactie tussen onbekenden in de stad. De korte gesprekken in de supermarkt, het oogcontact en de glimlach van een ander tijdens het voorbijgaan op straat en de langere gesprekken in de kroeg. Een voorwaarde voor het concept van de warme stad is dat de ander een onbekende is. 

Natuurlijk gebeurt het je ook vaak genoeg dat je een vriend of een familielid tegenkomt, waarmee je een gesprek begint op straat of besluit een terrasje te pakken. Dit contact speelt zich ook af in de openbare ruimte. Op dit moment privatiseer je in feite een klein deel van de publieke ruimte. Waarschijnlijk ben je het met me eens dat ook deze contacten fijn en noodzakelijk zijn. Ik zoek in deze blog daarom naar de psychologische redenen en noodzaak van dit privatiseren.

Persoonlijke ruimte

Wanneer we spreken over het privatiseren van de publieke ruimte dan denken we al snel aan de fysieke kenmerken van deze ruimte. We schermen een ruimte af met een heg, een rij bomen of een schutting. Soms zetten we zelfs duidelijk bord neer met ´verboden toegang´ of ´privé´. We geven hiermee aan dat het onwenselijk is dat een onbekende de ruimte betreedt. 

Deze uitingen zijn slechts het puntje van de ijsberg. We zien bijvoorbeeld dat er zich in het sociale gedrag subtiele veranderingen afspelen afhankelijk van het type contact. Vergelijk dit maar eens voor jezelf. Wat valt je bijvoorbeeld op wanneer je met een goede vriend praat en met een zakelijke relatie? Waarschijnlijk dat je een grotere afstand neemt ten opzichte van een vreemde dan van een vriend. Misschien ook wel dat je je armen over elkaar kruist wanneer je met een onbekende spreekt, terwijl je juist je handen in je zakken doet wanneer je met een vriend praat. Afhankelijk van de soort persoon houd je een bepaalde persoonlijke ruimte aan. 

De persoonlijke ruimte is de flexibele en onzichtbare ruimte om je heen, die van grootte verandert afhankelijk van de soort relatie die je met een persoon hebt. Anderen mogen deze ruimte niet binnendringen. Wanneer dit wel gebeurt raak je gespannen waardoor je minder op je gemak bent. Met deze ruimte communiceren we naar anderen op welke manier we met hen om wensen te gaan. Is de relatie bijvoorbeeld intiem of juist afstandelijk. Vanuit de evolutie heeft de persoonlijke ruimte een tweede doel, namelijk fysieke bescherming tegen aanvallen van anderen. De persoonlijke afstand hangt dus ook samen met het vertrouwen in de ander.

De fysieke ruimte als setting 

Wanneer we deze persoonlijke ruimte bekijken in de fysieke ruimte komen we een aantal interessante onderzoeksuitkomsten tegen. De behoefte aan een grotere persoonlijke ruimte neemt toe wanneer het plafond laag is. Deze relatie werd ook gevonden tussen de grootte van de fysieke ruimte en de behoefte aan persoonlijke ruimte. Dus hoe kleiner de kamer was waar de persoon zich bevond, hoe groter zijn persoonlijke ruimte werd. 

Daarnaast beïnvloedt het soort licht de grootte van de persoonlijke ruimte. In een donkerdere ruimte zijn we eerder geneigd anderen aan te raken dan in een lichtere ruimte. Dit is interessant omdat aanraking gelijkstaat met de meest intieme persoonlijke afstand. Een afstand die vaak gereserveerd is voor geliefden.

Als laatste heeft ook de positie die we in een ruimte innemen invloed op de grootte van onze persoonlijke ruimte. Wanneer je in een hoek van een ruimte bent heb je minder persoonlijke ruimte nodig dan in het midden van de ruimte. Je hebt per definitie minder ruimte nodig wanneer je buiten bent in vergelijking met binnen. En tenslotte, wanneer je staat heb je minder ruimte nodig dan wanneer je zit. 

Hoewel deze resultaten interessant zijn mogen we culturele verschillen en persoonlijke voorkeur niet vergeten. Neem bijvoorbeeld de drukte in de metro in steden als Shanghai en New York, waar letterlijk minder ruimte is voor persoonlijke ruimte. Maar ook dichterbij, zoals in Egypte gaat men anders om met persoonlijke ruimte. Je zult hier je persoonlijke ruimte zelf moeten verdedigen omdat anderen er niet automatisch rekening mee houden. Wanneer je bijvoorbeeld in de rij staat zullen anderen zonder blikken of blozen voor je neus gaan staan.

Een plek voor persoonlijke ruimte 

Bij het ontwerpen, inrichten en beheren van drukke stedelijke ontmoetingsplekken is het dus belangrijk om met de volgende ingrediënten rekening te houden:

• Om met hoge plafonds te werken en om ruimtes met grote omvang te hebben. Denk aan de koffiehuizen en konditoreien in Centraal Europa rond 1900. Maar denk ook aan de extra hoge verdieping die steden tegenwoordig voor ‘de plint' (begane grondverdieping die aan de straat grenst) voorschrijven, om er allerlei functies in mogelijk te maken.
• Spelen met licht en donker, in relatie met de aard van de ontmoeting (licht bij zakelijk, donkerder bij privé). Restaurants doen dit al. Maar denk bijvoorbeeld ook aan de illuminatie van publieke stadsruimtes en belangrijke stadsgebouwen.
• Het bieden van zitplekken in publieke ruimtes en de positie daarvan. Bekend is dat mensen bij pleinen graag de randen opzoeken, omdat die de beschutting van de hoekwerking bieden.

Bij stadsgebieden die als te leeg worden beschouwd en waarvan het de wens is om daar iets aan te veranderen geldt juist het omgekeerde: hier kun je van de bovenstaande voorbeelden gebruik maken om meer intimiteit toe te voegen.

Bronnen

• Lyn H. Lofland: the public realm: exploring the city's quintessential social territory (2009)
• T. Müller: de warme stad: betrokkenheid bij het publieke domein (2002)
• Paul A. Bell, Thomas C. Greene, Jeffrey D. Fisher & Andrew S. Baum: Environmental psychology (2005).

Meer weten

Dit is de vijfde blog uit een negendelige reeks.

• Lees hier de eerste blog - Psychologie ontmoet stad
• Lees hier de tweede blog - De stad zien, horen en ruiken 
• Lees hier de derde blog - Stedelijke kilte - de stad negatief beleven
• Lees hier de vierde blog - Stedelijke warmte - betrokkenheid bij het publieke domein
• Lees hier de vijfde blog - van publiek naar prive
• Lees hier de zesde blog - stedelijke drukte
• Lees hier de zevende blog - Sociale netwerken bij stedelijke vernieuwing
• Lees hier de achtste blog - Aandacht voor de gebruiker
• Lees hier de negende blog - Trots in de stedelijke ontwikkeling

Bekijk ook eens de weblog van 'De Eeuw van de Stad'.

Wilt u meer weten over de stadspsychologie, neem dan contact op met Sander.