Blog van een stadspsycholoog (7)

Het woord is aan de stadspsycholoog Sander van der Ham. Hij leidt je elke twee weken langs de raakvlakken tussen psychologie en stedelijke ontwikkeling. Daarbij staat maar één vraag centraal: Hoe ervaren en gebruiken mensen de stad? Vandaag deel 7 van zijn negendelige reeks: sociale netwerken bij stedelijke vernieuwing.

Als psycholoog is het sociale netwerk van een cliënt één van de eerste zaken waar je zicht op wilt. Mensen met een groot sociaal netwerk genezen vaak sneller van fysieke en mentale problematiek. Dan draait het vaak niet eens alleen om de daadwerkelijke steun, maar juist ook om het gevoel de steun te kunnen ontvangen wanneer dat nodig is. 

Wanneer ik dit terugleid naar de stedelijke vernieuwing dan vraag ik me af hoe het eigenlijk met jouw sociale netwerk is gesteld in je buurt? Hoeveel mensen ken je bijvoorbeeld? Alleen je buren en de buren daarnaast? Wie haalt er bijvoorbeeld boodschappen voor je als je ziek bent? 

Je zult denken dat het tegenwoordig niet meer uitmaakt of je de mensen die naast je wonen kent. Met de auto, de telefoon en daarna het internet zijn de grenzen van het sociale leven verschoven en vervaagd. Je kiest je eigen netwerken uit. Met hetzelfde gemak bouw je via internet een sociaal netwerk op in een ander land. 

De technologische vooruitgang vergroot het sociale netwerk enorm. Je bent niet langer gebonden aan de hulp van buren en de steun van familie in de buurt. Desondanks speelt het fysieke sociale netwerk nog steeds een onmisbare rol. Bij het herbouwen en inrichten (herstructurering) van wijken stuitten professionals vaak op weerstand en breed gedragen protest uit sociale buurtnetwerken. De professional in de stedelijke ontwikkeling zal hier steeds vaker mee te maken krijgen nu meer en meer mensen wereldwijd in stedelijke gebieden komen te wonen.

Sociale netwerken onder de loep

Wanneer we naar de invloed van sociale netwerken op buurtniveau kijken dan zien we een aantal opmerkelijke zaken. Wanneer er een sterk sociaal netwerk aanwezig is voelen buurtbewoners zich vaak fysiek en mentaal gezonder, zijn zij minder bang het slachtoffer van criminaliteit te worden doordat er meer informele surveillance is en reageren zij sneller en beter op crisissituaties. Ook leiden sterke sociale netwerken tot minder (noodzaak tot) politiebetrokkenheid bij problemen en legt het een sociale druk op buurtbewoners om zich te conformeren aan de sociale (buurt)regels (Bell, Fisher, Baum & Green, 2005). 

Wanneer sociale netwerken minder sterk zijn kunnen zich andere ontwikkelingen voordoen. Buurtbewoners voelen zich bijvoorbeeld minder of niet verantwoordelijk voor ontwikkelingen in de buurt, diffusie van verantwoordelijkheid genoemd. Of zij ervaren meer anonimiteit en voelen daardoor minder verantwoordelijk voor het eigen gedrag met als gevolg een grotere kans op criminaliteit. 

Een andere uiterste is dat een sociaal netwerk in zichzelf keert. Dit speelde zich bijvoorbeeld af in de Jordaan. Het sociale netwerk keerde zo in zichzelf dat mensen van buiten de wijk werden uitgesloten. In de loop van de tijd dunde het sociale netwerk uit door overlijden en kinderen die de wijk verlieten. Door het ‘ons soort mensen' gevoel was een verslechtering van de wijk opgetreden die pas op het laatste moment zichtbaar werd. Nadat corporaties leegstaande panden opkochten en mensen van andere sociale klassen in de wijk kwamen te wonen, kreeg de wijk een nieuwe sociale structuur. Sociale netwerken kunnen dus ook erg verstikkend zijn (Jos van der Lans: ‘Het woninkrijk der Bloemstraters', 2003).

Hoe kan de openbare ruimte netwerkvorming stimuleren?

In St. Louis voltrok zich een grootschalig herstructureringsproject, Pruitt-Igoe genaamd. Het project liep uit op een sociaal drama. Slechts enkele jaren na de oprichting waren leegstand, verwaarlozing en criminaliteit beeldbepalend voor de buurt. Uit analyses achteraf werd duidelijk dat het gebrek aan semiprivate ruimtes een belangrijke oorzaak was. In semiprivate ruimtes ontmoeten buurtbewoners elkaar. Wanneer deze ruimtes niet aanwezig zijn ontbreekt iedere vorm van defensible space (Newman, 1972). 

Ruimtes met defensible space zijn openbare ruimtes, maar ze lijken iemand toe te behoren. De ruimte moet visueel toegankelijk zijn. Hierdoor ontstaat het gevoel van verantwoordelijk. Dit roept de behoefte aan informele surveillance en dus sociale controle op. Je zult het vast herkennen dat je toch iedere keer een blik werpt op die plek om te kijken of er niemand tegen het muurtje staat geleund. Juist deze vorm van ‘veilige informaliteit' bevordert het gebruik van de openbare ruimte als ontmoetingsplek. 

Een goed voorbeeld hiervan is het project de Unieke Brink in Enschede. Bewoners richten hier samen de openbare ruimte, de hofjes en de gezamenlijke voortuinen in. Hierdoor ondergaan zij een proces van toe-eigening en ontwikkelen het gevoel van verantwoordelijkheid voor de ruimte.

De invloed van herstructurering

Zelfs wanneer men rekening houdt met de inrichting van de ruimte en het faciliteren van netwerkvorming, brengt herstructurering verandering. Steeds meer Nederlandse buurten zijn rijp voor sloop en nieuwbouw. Voor bewoners betekent dit vaak de zoektocht naar een nieuw onderkomen. Zij verlaten (vaak gedwongen) een plek waar zij een sociaal netwerk hebben en waaraan zij hun identiteit ontlenen. Dit kan heftige reacties veroorzaken, tot op het punt van depressie en rouwgevoelens. 

Hoeveel moeite het een persoon kost om het verlies van de identiteit en het sociale netwerk te verwerken hangt nauw samen met de bekendheid in de vorige buurt. Buurtbewoners die zeer sterke banden hadden kost het meer moeite om de oude buurt achter te laten. Het zal dan ook niet verbazen dat vaak nooit meer dan 50% van de buurtbewoners terugkeert naar de oude buurt wanneer zij de kans krijgen. Een veel gehoorde reden is dat mensen niet graag twee keer in korte tijd verhuizen. Bovendien hebben zij in de nieuwe buurt al nieuwe sociale netwerken opgebouwd. Enkelen keren terug, maar zullen ook daar merken dat de sociale leefomgeving ingrijpend is veranderd.

Meer weten

Dit is de zevende blog uit een negendelige reeks.

• Lees hier de eerste blog - Psychologie ontmoet stad
• Lees hier de tweede blog - De stad zien, horen en ruiken 
• Lees hier de derde blog - Stedelijke kilte - de stad negatief beleven
• Lees hier de vierde blog - Stedelijke warmte - betrokkenheid bij het publieke domein
• Lees hier de vijfde blog - van publiek naar prive
• Lees hier de zesde blog - stedelijke drukte
• Lees hier de zevende blog - Sociale netwerken bij stedelijke vernieuwing
• Lees hier de achtste blog - Aandacht voor de gebruiker
• Lees hier de negende blog - Trots in de stedelijke ontwikkeling

Bekijk ook eens de weblog van 'De Eeuw van de Stad'.

Wilt u meer weten over de stadspsychologie, neem dan contact op met Sander.