Blog van een stadspspycholoog (8)

Het woord is aan de stadspsycholoog Sander van der Ham. Hij leidt je elke twee weken langs de raakvlakken tussen psychologie en stedelijke ontwikkeling. Daarbij staat maar één vraag centraal: Hoe ervaren en gebruiken mensen de stad? Vandaag deel 8 van zijn negendelige reeks: aandacht voor de gebruiker.

Balans ontwerp en omgeving

Een stedelijke omgeving bestaat uit de wisselwerking tussen ‘groen en rood': gebouwen, openbare ruimte, zichtlijnen, groenplekken en verkeers- en verblijfsruimten. De laatste jaren staat de wisselwerking tussen gebouw en omgeving weer volop in de belangstelling, met name in bestaand stedelijk gebied. Zo ontwerpt een architect tegenwoordig een gebouw waarbij hij let op de omgeving, een stedenbouwkundige tekent het stedenbouwkundig plan vanuit de beleving van bewoners en een landschapsdeskundige denkt na over de logische indeling en de kwaliteit van de openbare ruimte. Bij de stedelijke ontwikkeling ligt de nadruk dus steeds meer op de balans tussen een goed ontwerp en de wens en beleving van de uiteindelijke gebruiker.

Soms sluit het beeld vooraf niet aan bij de beleving van gebruikers. En soms gaat het mis in de fase tussen ontwerp en uitvoering. Een wegafscheiding voor een oversteekplaats (zie afbeelding), of de belijning van de weg die niet recht is en olifantenpaden, paden die mensen zelf creëren door over het gras te lopen en niet de weg te volgen, zijn bekende voorbeelden. Het gaat hier mis doordat de ideeën van de stedelijk ontwikkelaar niet overeenkomen met de behoeften van de gebruiker. Maar ook wanneer verschillende diensten en nutsbedrijven alleen de regels en richtlijnen volgen, staat het gemak van onderhoud centraal en niet het integrale beeld voor gebruikersgemak van de openbare ruimte.

Waarschijnlijk herken je deze situaties zelf ook. Soms zijn dit kleine ongemakken, zoals de olifantenpaden. In andere gevallen komen ernstige problemen aan het licht, zoals de lantaarnpaal op de stoepafrit. In deze blog zoek ik naar het ontstaan van de verschillen tussen de ideeën van een stedelijk ontwikkelaar en de belevingswereld van de gebruiker.

Waarneming

In de tweede blog sprak ik over de logische eerste stap, het begrijpen hoe we waarnemen. We maken hierbij hoofdzakelijk gebruik van onze ogen. De stad is hier ook op ingericht. Er zijn bijvoorbeeld vaak voldoende (verkeers)borden om de weg te wijzen. Het waarnemen door middel van zien is het uitgangspunt van deze blog. Dit neemt uiteraard niet weg dat de andere zintuigen een uiteindelijke waarneming ook beïnvloeden. Wanneer ik door de Kalverstraat loop zal ik deze op een andere manier waarnemen dan jij. Ik hecht bijvoorbeeld veel waarde aan groen in de straat, een goed verzorgde plint (de begane grond van een gebouw die aan de straat grenst) en veel verschillende activiteiten en mensen op straat. Terwijl jij misschien veel meer waarde hecht aan goed ontworpen bankjes en prullenbakken en voldoende parkeergelegenheid.

Het proces van waarnemen bestaat uit een aantal fasen. In eerste instantie verzamelen we informatie over de omgeving door te kijken. In de volgende fase, de cognitie-fase, structureren we die informatie met onze kennis en eerdere ervaringen. Hiermee creëer je een beeld van de omgeving die voor jou logisch is. Daarbij spelen drie filters een belangrijke rol: de psychologische, de sociale en de culturele filters.

Het psychologisch filter wordt opgemaakt door persoonlijke voorkeuren van een persoon en de gedachten en gemoedstoestand van het moment van observatie. Het sociale filter door de sociale omstandigheden, zoals tot welke sociale groep of sociale klasse je behoort. Het culturele filter wordt bepaald door de cultuur waarin je bent opgegroeid en bijvoorbeeld de taal die je spreekt. Deze drie filters zijn gevoelig voor waarnemingen die passen bij de persoon. Andere informatie wordt hiermee weg gefilterd.

Dit gestructureerde en persoonlijke beeld onderwerpen we in de laatste fase aan een evaluatie. Hierbij kennen we een waardeoordeel toe aan het beeld dat we van de omgeving hebben. Je komt bijvoorbeeld tot de conclusie dat je de winkelstraat mooi vindt of juist druk. Bij iedere nieuwe waarneming wordt het beeld van de vorige waarneming verder genuanceerd. Hierdoor ontstaat een cyclisch waarnemingsproces, waarbij de eerste waarnemingsgegevens beïnvloed worden door de nieuwe observaties.

De stedelijke ontwikkelaar vormt op dit waarnemingsproces geen uitzondering. Ook hij toetst aan eigen kennis en ervaringen en neemt waar met eigen normen en waarden. Dit verkleurt de waarneming en heeft uiteindelijk ook invloed op de inrichting van de openbare ruimte.

Empathie als basis

We voelen ons in een omgeving prettig of minder prettig. Dit komt voort uit je waarnemingen van die omgeving. In sommige gevallen blijkt de openbare ruimte onhandig ingericht, waarbij er geen oog is voor de belangen van de gebruiker. Dit ontstaat in de ontwerpfase. In andere gevallen ontstaat dit door een veronachtzaamde invulling bij de uitvoering. Deze blog gaat over die ontwerpfase, waarin stedelijke ontwikkelaar en gebruiker samen tot één beeld van de nieuwe openbare ruimte moeten komen.

Dit vereist voor stedelijke ontwikkelaars het vermogen empathie met de gebruikers te voelen. Zij moeten zich inleven in de gedachten en gevoelens van de gebruiker zonder die gebruiker te zijn. Daarnaast moet de stedenbouwkundige zich bewust zijn dat zijn eigen waarneming ook gekleurd is door persoonlijke normen en waarden.

De opdracht aan stedelijk ontwikkelaars is daarom tweeledig. Het gekleurde beeld van de stedelijk ontwikkelaar is een kans voor het proces. De stedelijk ontwikkelaar neemt vanuit zijn beroep vaak de specifieke kansen en mogelijkheden van een gebied waar. Wanneer hij/zij dit goed kan verwoorden en verbeelden in een ontwerp dan sluit dit vaak aan bij de gedachten van de gebruikers. Wat het tweede punt raakt, namelijk zoek de interactie en samenwerking met de gebruikers op. Juist door deze samenwerking ontstaat vertrouwen en betrokkenheid. Gebruikers (vaak bewoners van een buurt) zullen zich hierdoor trots voelen op hun buurt en daar vaak ook verantwoordelijkheid voor nemen.

Meer weten

Dit is de achtste blog uit een negendelige reeks.

• Lees hier de eerste blog - Psychologie ontmoet stad
• Lees hier de tweede blog - De stad zien, horen en ruiken 
• Lees hier de derde blog - Stedelijke kilte - de stad negatief beleven
• Lees hier de vierde blog - Stedelijke warmte - betrokkenheid bij het publieke domein
• Lees hier de vijfde blog - van publiek naar prive
• Lees hier de zesde blog - stedelijke drukte
• Lees hier de zevende blog - Sociale netwerken bij stedelijke vernieuwing
• Lees hier de achtste blog - Aandacht voor de gebruiker
• Lees hier de negende blog - Trots in de stedelijke ontwikkeling

Bekijk ook eens de weblog van 'De Eeuw van de Stad'.

Wilt u meer weten over de stadspsychologie, neem dan contact op met Sander.