Meer met minder: maximaal vijf investeringskeuzes

Begin 2011 kreeg Stipo de even intrigerende als uitdagende opdracht van de gemeente Roosendaal en woningcorporatie Aramis AlleeWonen om in vier maanden tijd voor negen wijken en dorpen een toekomstperspectief te maken. De perspectieven zijn de gezamenlijke stip op de horizon voor de komende acht jaar. Daaronder komen Actieplannen die elk jaar op organische wijze worden herijkt.

De perspectieven maken - in deze tijden van bezuinigingen - scherpe keuzes. Samen met de bewoners, de stedelijke partners en de wijkpartners worden prioriteiten afgestemd, zodat hun investeringen elkaar versterken. Dit gebeurt nadrukkelijk vanuit een gedeelde visie èn vanuit het eigen karakter van de wijk of het dorp.

Synchroniciteit

In een periode waarin de meeste investerende partners financieel een stap terug moeten doen is het des te belangrijker om op gebiedsniveau scherpe keuzes te maken, en om goed te kijken waar de investeringsplannen van de partners kunnen samenvallen. Het begrip ‘investeerder’ is daarbij ruim opgevat: de gemeente, woning­corporaties, zorgpartners, ontwikkelaars en scholen zijn investeerders, maar (nadrukkelijk) ook bewoners die zich inzetten, sportverenigingen, kerk en moskee, lokale ondernemers en grote werkgevers. Volgens de theorie ook wel het organiseren van synchroniciteit genoemd, het door co-creatie op elkaar laten ingrijpen van investerende systemen, waardoor ze elkaar versterken.

Bizar snel proces

Twee wijken en twee dorpen beschikten al over een perspectief. De overige negen perspectieven zijn in een bijzonder snel proces, maar wel in nauwe en scherpe samenspraak met de bewoners en de gebiedspartners, tot stand gekomen. In die vier maanden zijn eerst gesprekken gevoerd met investeerders die in veel wijken en dorpen aanwezig zijn om zorgvuldig met hun tijd om te gaan en de te maken afwegingen tussen de gebieden in beeld te krijgen. Daarna zijn per gebied twee voorbereidende gesprekken gevoerd met de belangrijkste sleutelpersonen. Tegelijk zijn de beschikbare gegevens en investeringsplannen geanalyseerd en per gebied beschikbaar gesteld.

Samenballing op één dag

Hèt grote en spannende moment was de schrijfdagen die we in elke wijk en in ieder dorp hebben georganiseerd. Met de hierboven genoemde voorbereidingen als basis werd in elk gebied met de belangrijkste bewoners en partners gedurende de dag in een aantal systematische stappen ‘getrechterd’ naar de uiteindelijke keuzes. De dagen waren elke keer opnieuw anders, maar altijd spannend, en de deelnemers kwamen elke keer met veel energie naar buiten. Er is begrip voor de financiële situatie en het feit dat er keuzes moeten worden gemaakt. Veel deelnemers waren verbaasd over wat er in één dag als resultaat te boeken was.

De informatie en keuzes per gebied werden vervolgens weer teruggelegd bij de gemeentebrede investeerders, waarna en waarmee de uiteindelijke wijk- en dorpsperspectieven zijn geschreven. Deze concepten zijn eerst voorgelegd aan de direct betrokken auteurs van de schrijfdagen en worden nu door de gemeente aan alle bewoners als concept aangeboden.

Tegelijkertijd zijn de perspectieven weer op het niveau van de hele gemeente geanalyseerd op ‘welke investeerders waar’ en op sectorale beleidsterreinen, om de lopende trajecten daar vanuit het gebiedsniveau te voeden en overstijgende conclusies te kunnen trekken.

De ziel van de wijk, de ziel van het dorp

Hoe zijn de perspectieven opgebouwd? Omdat elke wijk en ieder dorp anders is, vertrekt elk perspectief vanuit de ziel van het gebied. De context en de belangrijkste sterkten, zwakten, kansen en bedreigingen worden geanalyseerd. De belangrijkste kansen en lopende projecten worden in één gebiedskaart samengebracht. Daarna wordt de kernkoers benoemd, de streefbeelden voor fysieke, economische en sociale doelstellingen, en daarbij worden vijf sleutelprojecten voorgesteld die de prioriteit van de gezamenlijke partners in de wijk weergeven.

Natuurlijke wijkvernieuwing

Natuurlijke wijk- en dorpsvernieuwing is een belangrijke basis van waaruit de partners met elkaar willen samenwerken. In deze aanpak is ontwikkeling niet een eenmalig project maar permanent. Vanwege de dynamiek van de wijken en dorpen is het zinvoller om met het gebied mee bewegend toe te werken naar een ‘stip aan de horizon’ (het perspectief), dan het eindbeeld en de route in detail vast te willen leggen. Onderweg herijken de partners de route naar dat perspectief steeds met de jaarlijks op te stellen uitvoeringsplannen. Bij het maken van de perspectieven zijn de drie principes van natuurlijke wijk- en dorpsvernieuwing als basis gebruikt:

1. het proces van ontwikkeling is natuurlijk en organisch (in plaats van planmatig en met grootschalige sloop-nieuwbouw), waardoor de vernieuwing beter aansluit op de identiteit en de ontwikkeling van binnenuit,
2. het aanboren van de kracht en de eigen investeringen van bewoners staat centraal (in plaats van gescheiden consultatie of participatie), ook dit past bij een ontwikkeling die meer van binnenuit wordt georganiseerd,
3. beheer en ontwikkeling zijn niet gescheiden maar vallen samen in ‘ontwikkelend beheren’; beheer wordt met zijn structurele aandacht en investeringsstromen ingezet als ontwikkelinstrument.

Buurtonderneming Westrand

Het idee voor de perspectieven is ontstaan in de wijk Westrand, waar Arie van der Ham van Stipo het opzetten van een buurtonderneming begeleidt. In deze aandachtswijk met iets minder dan 7.000 inwoners telden de gemeente en de woningcorporatie op gegeven moment ruim 60 hulpverleningsorganisaties, zonder dat de wijk werkelijk vooruit kwam. De partners gemeente Roosendaal, Traverse Groep, welzijnsorganisatie SIW en AramisAlleewonen hebben vervolgens besloten de krachten te bundelen en gezamenlijk een nieuwe buurtonderneming op te richten.

Buurtonderneming ViceVersa is een belangrijke aanjager, initiator en verbinder van  activiteiten die tot versterking van de leefbaarheid leidt. ViceVersa bouwt een netwerk van bewoners en organisaties op, zorgt voor goede communicatie over wijkontwikkeling, stimuleert de eigen verantwoordelijkheid van bewoners, en verbreedt de samenwerking in de buurtonderneming met andere in de wijk actieve organisaties. Als start van het werk werd besloten een gezamenlijk wijkperspectief op te stellen. Dat beviel zodanig dat de gemeente en Aramis AlleeWonen vervolgens voor alle wijken en dorpen een perspectief wilden hebben.

Vervolgstappen

De wijkperspectieven en dorpsperspectieven zijn een belangrijke impuls voor het wijkgericht werken in de gemeente. Omdat het perspectief van alle partners is zal het gemeentebestuur ze niet vaststellen. Wel gebruikt het gemeentebestuur ze als basis voor de inzet van de eigen middelen. In de perspectieven worden streefbeelden voor 2018 neergelegd. In principe moet het perspectief ook tot die tijd mee kunnen. Tussentijdse ontwikkelingen kunnen natuurlijk altijd voor tussentijdse bijstelling zorgen.

Het Actieplan heeft een kortere cyclus. Bij elk perspectief stellen gemeente, de professionele partners en andere betrokkenen een Actieplan op. Het Actieplan wordt jaarlijks herzien, op de stedelijke prioriteiten afgestemd, en beschrijft welke concrete acties de partners ondernemen om de vijf speerpunten en de onder de streefbeelden omschreven lange termijndoelen te realiseren. Ook beschrijft het wat de inbreng van elke betrokken partij bij de verschillende projecten is – in geld, tijd, kennis en betrokkenheid. De gemeente en de
partners zorgen ervoor dat hun organisaties in staat zijn het Actieplan deels zelf, deels samen te kunnen uitvoeren. Hiertoe is op gebieds- en stedelijk niveau geïnvesteerd in nauw contact tussen sleutelfiguren van de betrokken partners.

Samenwerking in de uitvoering

De gemeente Roosendaal heeft in haar collegeprogramma aangegeven dat ze over haar organisatorische grenzen heen kijkt en samenwerking zoekt met partners en bewoners. De gemeente wil met de partners samenwerken aan vitale wijken en dorpen. De wijkperspectieven geven een impuls aan de invulling van deze ambitie, niet alleen door samenwerking in de visie, maar ook door samenwerking in de uitvoering. In elke wijk en ieder dorp spelen andere partijen een rol. De vorm van de samenwerking in de uitvoering moet aansluiten op de gebiedseigen situatie.

Samenwerking in de uitvoering levert gemeenten niet alleen inhoudelijke, maar ook organisatorische resultaten op.  Veel gemeenten bezuinigen enorm op hun eigen personeelsbestand, wat leidt tot minder ambtenaren die wel alle werk moeten doen. Meer en betere samenwerking met partners en bewoners is hard nodig om de ambities te halen. Gemeente (en corporaties) bezuinigen daarnaast ook fors op subsidies. Dit heeft grote consequenties voor veel wijkorganisaties. Het welzijnswerk verdwijnt in veel gemeenten voor een belangrijk deel; sommige organisaties verdwijnen helemaal. De structuren die altijd vanzelfsprekend aanwezig waren, zijn straks plotsklaps niet meer aanwezig.

Onderzoekers als Jos van der Lans – met zijn essay Burgerkracht – leveren inzichten in het welzijnswerk van de toekomst. Roosendaal werkt de komende periode aan een eigentijdse wijze van samenwerking in de uitvoering van sociale en fysieke prioriteiten, zoals bijvoorbeeld in de al lopende buurtonderneming ViceVersa voor Westrand.

Waar kan ik de perspectieven lezen?

Alle wijkperspectieven en dorpsperspectieven staan nu online op de website van de gemeente. Lees ook de erg positieve reacties van de deelnemers aan de schrijfdagen.

Meer weten?

Opdrachtgevers: Gemeente Roosendaal (Rob Groen) en Woningcorporatie Aramis AlleeWonen (Marc van der Steen).

Vanuit Stipo werken Jeroen Laven, Hans Karssenberg en Arie van der Ham aan de perspectieven.
Contactpersoon: Jeroen Laven.
Klik hier om Jeroen een mail te sturen.
Of klik hier voor de contactgegevens van Stipo.