Half miljard investeringen in culturele instellingen Museumplein Amsterdam

Visie Museumkwartier

Het Museumkwartier is een unieke plek in Amsterdam met maar liefst vier culturele instellingen van wereldniveau: het Rijksmuseum, Stedelijk Museum, Van Gogh Museum en het Concertgebouw. Amsterdammers kunnen ‘om de hoek’ genieten van topstukken van Rembrandt, Van Gogh en Rietveld en luisteren naar uitvoeringen van Bach, Händel of Liszt in één van beste concertzalen van de wereld.

Wat moet er gebeuren om het Museumplein en de omgeving vóór de heropening van de musea op orde te hebben? Hoe kan dit een metropolitane plek worden die beter is toegerust op de toekomstige bezoekers? Een visie over identiteit, inrichting en programmering van het culturele hart van Amsterdam.

Museumplein Amsterdam luchtfoto

Stipo begeleidt sinds januari 2008 de totstandkoming van deze visie, in opdracht van centrale stad Amsterdam (Maarten van Poelgeest en Carolien Gehrels) en stadsdeel Oud-Zuid (Egbert de Vries en Paul van Grieken). De visie is tot stand gekomen in nauwe samenspraak met de directies van de musea en het concertgebouw, de ondernemers van de PC Hooft, bewoners, vertegenwoordigers uit het culturele circuit en het toerisme en vele anderen. Nu de Visie is vastgesteld, begeleidt Hans Karssenberg van Stipo samen met Dick ter Berg van PMB de volgende fase, de totstandkoming van het Masterplan.

Visie Museumkwartier

De visie van Centrale Stad Amsterdam en Oud Zuid is in maart 2009 in de beide raden vastgesteld. De Visie reikt verder dan het Museumplein. We spreken over het Museumkwartier. Het Museumplein ligt in het hart daarvan. Rond één plein staan vier culturele instellingen van wereldfaam: het Rijksmuseum, Van Gogh Museum, Stedelijk Museum en het Concertgebouw. En in de directe omgeving het Vondelpark, de P.C. Hooftstraat, de Van Baerlestraat, het Spiegelkwartier en de Noordpijp.

Het Museumplein ontstond aan het eind van de 19e eeuw, na de bouw van het Rijksmuseum. Het mag een klein wonder heten dat pal naast de grachtengordel zo’n grote ruimte vrij is gebleven van bebouwing. Tien jaar geleden maakte de landschapsarchitect Andersson het Museumplein vrij van auto’s. Nu vragen de ontwikkelingen van de stad om een volgende stap. Rond het plein staan namelijk ingrijpende veranderingen op stapel.

Nieuwe ingang Stedelijk Museum Amsterdam

Een half miljard investeringen in cultuur

Rijk, stad en private partijen investeren bij elkaar ruim een half miljard euro in het Rijksmuseum, het Van Gogh Museum, het Stedelijk Museum en het Concertgebouw. Ze doen dit vanwege de enorme potentie van deze instellingen, niet alleen voor het cultuuraanbod van Amsterdam en Nederland maar ook als toeristische trekpleisters en dus voor de economie van Amsterdam.

Top 10 attracties Nederland

De grootste attractie van Nederland

De musea zijn voor toeristen een van de belangrijkste redenen om naar Amsterdam te komen. Van alle toeristen brengt driekwart hier een bezoek aan een museum, waarbij het Museumkwartier de ranglijst aanvoert. De vier culturele instellingen staan qua bezoekersaantallen nummer 1 in de top 10 van attracties in Nederland. Krachtige culturele instellingen dragen bij aan de internationale positie van Amsterdam als topstad en aan de werkgelegenheid die dat oplevert, net zoals de Zuidas, de IJ‑oevers en de Noord/Zuidlijn dat doen.

Meer bezoekers, vanuit een andere richting

Het nieuwe Stedelijk Museum opent eind 2009 zijn deuren aan het Museumplein. Ook bij het Rijksmuseum is de verbouwing in volle gang. De ingang komt in de onderdoorgang waardoor het museum straks meer gericht zal zijn op het Museumplein. Het Van Gogh Museum en het Concertgebouw hebben investeringsplannen in voorbereiding en werken aan een betere oriëntatie op het plein. Dit heeft consequenties voor de omgeving. De verbouwingen van de culturele instellingen leiden tot grotere bezoekersaantallen: van jaarlijks 3,5 miljoen naar 5 miljoen.

Bovendien zullen de bezoekers zich - door de verplaatsing van de ingangen - anders door het gebied bewegen. Hier komt bij dat het Centraal Station de komende jaren groeit van 230.000 naar 280.000 reizigers per dag en Station Zuid van 50.000 naar 170.000 reizigers per dag. Daartussen komt de Noord/Zuidlijn te liggen. Voor bezoekers aan het Museumplein zijn de toekomstige haltes Vijzelstraat en Albert Cuyp de dichtstbijzijnde. Anders dan nu zullen dus veel bezoekers uit oostelijke richting op het plein afkomen.

Gras Museumplein is kwetsbaar

Museumplein kan huidig gebruik niet aan

Er is nog een reden voor aanpassingen. In 1999 werd het Museumplein voor 20 miljoen gulden opnieuw ingericht. Dit betrekkelijk beperkte budget is ook een van de redenen dat nu, na tien jaar, een ingrijpende revisie nodig is. Op dit moment is het plein geen aanlokkelijke, gastvrije plek waar altijd iets te beleven is en waar je graag terugkomt.

Dagelijks is te zien dat het Museumplein het huidige gebruik al niet goed aankan, laat staan een toename hiervan. Er zijn te weinig plekken om te zitten en voetgangerspaden zijn niet breed genoeg. Er zijn nauwelijks voorzieningen zoals goede restaurants en cafés waar je na het museum- en concertbezoek terecht kunt. Bijna elke Amsterdammer fietst regelmatig langs het plein, maar weinig mensen vinden er een aanleiding om af te stappen. Ook de verbindingen met het Vondelpark, de P.C. Hooftstraat, het Leidseplein, Spiegelkwartier en de Noordpijp functioneren niet goed.

Beter onthaal rendeert

Een versterkt Museumkwartier is van grote waarde voor de opbrengsten en werkgelegenheid in Amsterdam. 5 miljoen bezoekers leveren de stad ieder jaar maar liefst € 1,25 miljard op aan bestedingen en 12.500 banen in de toeristische sector.

Metropolitaan, cultureel en verbonden

Metropolitaan, cultureel en verbonden: dat zijn de drie uitgangspunten voor deze visie op de toekomst van het Museumkwartier. Het Museumkwartier wordt een plek met internationale allure waar Amsterdammers en bezoekers van buiten zich prettig voelen en elkaar ontmoeten. Wij willen de culturele uitstraling van het gebied versterken en betere verbindingen maken met de omgeving.

Dit houdt bijvoorbeeld in dat het Museumkwartier een betere en mooiere inrichting krijgt. De essentie van het huidige ontwerp van het plein – zoals het open middenveld en het vrije zicht op de gebouwen – blijft. Meer eenheid wordt verkregen door in het hele gebied dezelfde inrichting te gebruiken, zoals materialen en kleuren.

Daarbij past een Concertgebouwplein met een andere inrichting die meer bij het Museumplein is betrokken. Er komen meer functies en voorzieningen in het gebied zoals winkels, galeries en vooral meer goede restaurants, grand cafés en brasseriën. Voor de evenementen op het Museumplein komen nieuwe richtlijnen.

Tot slot willen we meer samenwerking tussen de stad, de drie musea en het Concertgebouw in marketing, promotie en programmering. Zo kan het Museumplein uitgroeien tot de vijfde culturele instelling.

Tien opgaven in het plangebied

Wat moet er gebeuren om het Museumkwartier metropolitaan, cultureel en verbonden te maken? Voor de korte termijn wordt op dit moment al een aantal maatregelen genomen. Er wordt al gewerkt aan een ontwerp van de omgeving van het Stedelijk Museum omdat deze klaar moet zijn wanneer het museum eind 2009 zijn deuren weer opent. Ook wordt het achterstallig onderhoud op het plein weggewerkt. Alles wat kapot is of niet functioneert, wordt gerepareerd.

Voor de langere termijn zijn tien opgaven geformuleerd voor het Museumkwartier. Samen zorgen zij voor een kwaliteitsverbetering van de openbare ruimte én voor een sterke positionering van het Museumkwartier in de ontwikkelingen van de stad. Hieronder stippen we ze kort aan maar voor meer details verwijzen we u naar de visie.

Van parels naar ketting

We willen de kracht van het gebied versterken door het als geheel te beschouwen. Denk hierbij aan intensievere vormen van samenwerking, het aanstellen van een intendant en soepele vergunningprocedures voor instellingen. Daarnaast willen we extra voorzieningen stimuleren zoals boeken- of kunstmarkten, goede hotels, restaurants en brasseriën. De horeca in de culturele instellingen willen we geschikt maken voor publiek.

Masterplan openbare ruimte

Er komt een masterplan dat specificeert wat voor de herinrichting nodig is. Voor het plein en de straten die naar het plangebied toe leiden.

Museumplein Veld

Het veld moet de plek zijn waar je de prachtige Hollandse wolkenlucht kunt zien. Het groen moet van goede kwaliteit zijn en blijven, routes moeten opnieuw beschouwd worden en de ruimte moet geschikt zijn voor culturele evenementen die geen blijvende schade veroorzaken.

Museumplein Noord

Hier moet de sfeer van het Museumplein doorlopen naar Stadhouderskade en het Spiegelkwartier zodat het Rijks op het plein komt te staan. Een openbare tuin van het Rijks en paviljoens met terrassen maken dit deel compleet.

Museumplein West

Dit wordt hét nieuwe knooppunt van het Museumplein met entrees, sanitair, parkeren, shops, en de verandering van het Ezelsoor.

Museumplein Oost

De oostzijde van het plein wordt de plek voor het publiek na een bezoek aan de instellingen. In een grand café of op een terras. Cultuur en muziek in paviljoens wordt mogelijk.

Concertgebouwplein

Dit wordt een mooi plein. Een stedelijke foyer in plaats van een doorgangshuis en een gevaarlijk kruispunt. Hier komt hoogwaardige horeca en de lichtlijn eindigt hier met een tweede fontein.

Verbindingen Westzijde

In westelijke richting zetten we de inrichting van het Museumplein door zodat de PC Hooft duidelijker verbonden wordt. Op de begane grond van de tussenliggende straten willen we activeren voor publiek.

Verbindingen Oostzijde

In oostelijke richting moeten de routes opnieuw ingericht. Mogelijk verplaatsen we de uitgang van de parkeergarage.

Verbindingen Noord/Zuidlijn

Hier creëren we logische en aantrekkelijke routes met bruggen en publieksfuncties. Verder doet de visie nog enkel aanbevelingen voor gebieden die buiten het plangebied vallen. Het gaat om de verbindingsroute naar het Carmiggeltplantsoen, de Stadhouderskade, de Eerste Jacob van Campenstraat, de Albert Cuypstraat en de Zuidas.

IAMsterdam op Museumplein Amsterdam

Tien jaar

Van de tien hiervoor geschetste opgaven zullen bepaalde onderdelen pas op langere termijn kunnen worden gerealiseerd. Bijvoorbeeld vanwege de relatie met de Noord/Zuidlijn of omdat ze mede afhankelijk zijn van initiatieven van vastgoedeigenaren in de omgeving. De coalitievorming met de culturele instellingen is gestart, maar heeft tijd nodig om tot ontwikkeling te komen.

Zo kennen alle planonderdelen een verschillend tempo. Daarom zetten wij met deze visie in op een ontwikkeling van het Museumkwartier voor de komende tien jaar. De uitvoering zal gefaseerd verlopen. Eerste stap zal zijn het maken van een ‘Aanpakvoorstel Masterplanfase’ met daarin de keuze voor een ontwerper.

De kosten zijn hoog…

De precieze maatregelen en kosten zullen duidelijk worden uit het op te stellen Masterplan. De eerste ramingen laten nu zien dat er bij het realiseren van álle maatregelen investeringen nodig zijn van ongeveer 75 miljoen euro, waarvan 30 mln door derden en ca 45 mln door overheden.

Een deel van de overheidsinvesteringen bestaat uit posten op de reguliere onderhoudsbudgetten van Oud-Zuid (dit is ca. 9,5 mln). Dit betekent dat er op grond van de eerste ramingen ruim 35 mln resteert als extra eenmalige investeringskosten voor het Museumkwartier. Nadrukkelijk geven we hierbij aan dat bij het Masterplan keuzes mogelijk zijn die het bedrag kunnen verminderen.

Niet eenmalige investeringen moet vanwege de stijgende bezoekersintensiteiten en de uitgangspunten metropolitaan, cultureel en verbonden ook rekening worden gehouden met structureel hogere kosten. Dit zijn kosten voor intensiever beheer en een aantal nieuwe voorzieningen in de publieke ruimte (pleinwachter, sanitair, draadloos internet), investeringen in het kunstaanbod en kosten voor de gemeenschappelijke programmering en vermarkting van het Museumkwartier.

Een eerste schatting laat zien dat deze structurele kosten – afhankelijk van het ambitieniveau – uiteen zullen lopen tussen de 1,5 en 4 miljoen per jaar. Ook deze kosten zullen bij het masterplan worden gepreciseerd en voorzien van dekkingsvoorstellen.

… maar de opbrengsten nog hoger

De opbrengsten van de maatregelen worden gevonden in meer uitstraling, meer gastvrijheid en meer kwaliteit. Op de langere termijn zal dit ook een financiële weerslag hebben. Een Museumkwartier met een sterk cultureel aanbod, een prettiger verblijfsklimaat en meer internationale allure trekt meer toeristen die langer blijven. Hoeveel meer is lastig te voorspellen. Niettemin schetsen wij drie scenario’s om inzicht te krijgen in de baten van de maatregelen.

Blijven de huidige toeristen een halve dag langer dan levert dat € 175 miljoen euro extra op per jaar.
En als ook als ze 20 euro extra uitgeven levert dat € 175 miljoen euro extra op per jaar.
Komen er inderdaad 1,5 mln meer toeristen dan levert dat € 375 mln euro extra per jaar op.

De meeste meeropbrengsten komen in eerste instantie terecht bij de horeca, maar een belangrijk deel daarvan vloeit via diverse belastingen weer terug naar Rijk en gemeente. Het Rijk profiteert via BTW, vennootschaps- en inkomstenbelasting voor zo’n 20% tot 40% mee van de extra toeristenuitgaven. De gemeente int via toeristenbelasting 5% van de kosten van alle hotelovernachtingen.

Daarnaast zorgt een toename van het toerisme voor meer werkgelegenheid in de horecasector van Amsterdam: 5 miljoen bezoekers per jaar staan garant voor 12.500 voltijds banen per jaar in Amsterdam. Met andere woorden: door te investeren in de belangrijkste toeristische attracties trekt Nederland meer toeristen aan. Het Museumkwartier is de grootste toeristentrekker van Nederland.

Toekomstbeeld

Over tien jaar moet het Museumkwartier klaar zijn. Dan heeft Amsterdam een vernieuwd cultureel hart waar Amsterdammers en 5 miljoen bezoekers zich prettig voelen en kunnen genieten van kunst en cultuur, goed kunnen eten, op terrasjes of gewoon op een bankje kunnen zitten, winkelen en verleid worden om ook de bezienswaardigheden in de omgeving te ontdekken.