Wat wil jij over tien jaar hebben bereikt?
Integrale toekomstvisie, structuurschfets, regionaal ruimtelijk omgevingsplan, sociaal-culturele visie, regionale woonmilieuvisie, sociale ruimtevraag: stuk voor stuk integrale visies op de toekomst. Het samen met de opdrachtgever ontwikkelen hiervan is een van de specialismen van Stipof. Hier treft u een korte schets van de Stipo-aanpak bij het maken van dit soort ‘toekomstvisies'.
Vragen over de toekomst
- Hoe kunnen we een evenwichtig toekomstbeeld ontwikkelen waarbij gelijkwaardig aandacht is voor wonen, ruimte voor economie, sport, cultuur, recreatie, natuur en mobiliteit en waarin de mens centraal staat?
- Hoe kunnen we verdichting in de stad/gemeente ook de komende 10 tot 20 jaar blijven combineren met hoge gebiedskwaliteiten, niet alleen in beleving maar ook in gebruik?
- Wat zijn ontwikkelingen om rekening mee te houden in de ‘waaier van culturen' die in onze samenleving is ontstaan? Welke gevolgen moet dat hebben voor ons beleid?
- Wat betekenen alle veranderingen in de agrarische sector voor het aanzien van het landelijk gebied, de daar aanwezige ondernemers en het landschap over 10 jaar?
- Welke strategieën kunnen we inzetten om sociale problematiek op de plaats zelf op te lossen, in plaats van ze bij het opknappen van het gebied te verplaatsen of verdringen?
- Wat betekent het bestaan van een ‘tweeverdieners- en eenpersoonshuishoudens-samenleving' voor het gebruik van voorzieningen, kwaliteit en specialisatie van sport, zorg, winkels en verenigingen?
Inhoud en proces
De Toekomstvisies waar Stipo aan werkt gaan over dit soort inhoudelijke vraagstukken. Vaak gaan deze vragen over inhoud gepaard met vragen over het proces van visie-ontwikkeling. Het slagen van een toekomstvisie hangt immers niet alleen af van de inhoud, maar ook van de manier waarop hij tot stand komt, en wat er gebeurt vanaf het moment dat hij er eenmaal is. Stipo streeft naar creativiteit, vernieuwing, betrokkenheid, inspiratie en enthousiasme in het proces.
Zeven vragen over het proces
Elders op deze website kunt u meer lezen over een aantal van de inhoudelijke vragen, en kunt u ook enkele visies zelf lezen. In dit gedeelte geven wij antwoord op zeven vragen over het proces die opdrachtgevers vaak hebben aan het begin van de visie-ontwikkeling. Omdat elke opdracht anders is en elke toekomstvisie andere motivaties kent, zijn standaard antwoorden eigenlijk niet mogelijk. Wel is een beeld te geven van wat Stipo in de praktijk bij gemeenten, regio's en provincies tegenkomt.
Zeven vragen aan Stipo over toekomstvisies:
- Is een toekomstvisie eigenlijk wel nodig?
- Welke functies kan een toekomstvisie hebben?
- Hoe organiseren we positieve betrokkenheid van inwoners, instellingen en ondernemers bij het nadenken over de toekomst?
- Zijn inwoners wel enthousiast te krijgen voor een abstracte toekomstvisie?
- Hoe kunnen we de visie-ontwikkeling betekenis geven voor het dagelijks werk binnen de organisatie?
- Hoe zorgen we ervoor dat de toekomstvisie meer wordt dan alleen een leuk boekje dat weer de kast in verdwijnt?
- Hoe implementeren we het werken vanuit een visie in de ambtelijke organisatie en in het politiek besturen?
Vraag 1: Is een toekomstvisie eigenlijk wel nodig?
In de praktijk zien we dat overheden zeer uiteenlopende redenen kunnen hebben om een toekomstvisie op te stellen. Toch is er een grote lijn te ontdekken. De eisen die de samenleving aan gemeenten, provincies en andere overheden stelt zijn complex en veelomvattend. Hierdoor ontstaat behoefte om de vele belangen tegen elkaar af te wegen en keuzes te maken. Het doel is het krijgen van een gedeeld streefbeeld van de gewenste toekomst om al die belangen en keuzes vanuit een heldere koers te kunnen plaatsen en met elkaar in verband te brengen. Niet iedere keer opnieuw het wiel hoeven uitvinden, het werken vanuit ambitie en het voorkomen van ad-hoc investeringen waar je na een aantal jaar spijt van hebt horen hier bij.
Vaak zoekt de betreffende overheid daarbij naar manieren om dat gedeelde beeld van de toekomst samen met inwoners, instellingen en ondernemers op te stellen.
Daarnaast zijn er nog andere, meer praktische redenen om een toekomstvisie te maken. De rijksoverheid, maar ook de Europese overheid stelt het hebben van een toekomstvisie steeds vaker als voorwaarde bij het toekennen van subsidieregelingen en financiële uitkeringen. De gedachte hierachter is dat subsidies meer effect sorteren als de gesubsidieerde projecten geen incident zijn maar als processen tussen werkvelden en overheden op elkaar zijn afgestemd. Ook kan de visie belangrijk zijn als middel om het eigen idee uit te dragen naar anderen, en daardoor ook meer grip te krijgen op de eigen ontwikkeling.
|
"In Odijk hebben we de afgelopen 15 jaar drie keer de sportvelden verplaatst. Hadden we destijds een heldere visie op het totale gebied geformuleerd, dan hadden we een hoop geld, tijd en energie kunnen besparen. Dat is waarom we een samenhangende visie nodig hebben." (Uit: Plan van aanpak Toekomstvisie Bunnik, Stipof en gemeente Bunnik, 2001) |
Vraag 2: Wat kunnen de verschillende functies van een toekomstvisie zijn?
Stipo werkt niet vanuit sjablonen, omdat 'de' toekomstvisie niet bestaat. Er zijn zoveel soorten als er overheden met een toekomstvisie zijn. Een van de eerste stappen die Stipo daarom altijd zet is om met organisatie en bestuur te bepalen welke functies zij het belangrijkst vinden. Voor de ene organisatie is het van belang om echt tot een nieuwe, inhoudelijke koers te komen; voor de andere telt meer het kunnen uitdragen van de visie naar derden. Voor weer een andere gaat het om de verbetering van kwaliteit van werken en de samenspraak met inwoners en organisaties uit het veld. Vaak wordt het een combinatie van verschillende functies. Door in samenspraak de eigen prioriteiten te kiezen legt Stipo met de organisatie de basis voor een geheel bij de eigen wensen passende toekomstvisie.
"De structuurschets is voor ons meer dan alleen een ‘boekje' waarin de gewenste ruimtelijke ontwikkelingen zijn verwoord. We zien meerdere functies voor onze structuurschets:
(Uit: Structuurschets ‘Mozaïekstad', Oost/Watergraafsmeer en Stipof, 2002) |
Vraag 3: Hoe organiseren we positieve betrokkenheid van inwoners, instellingen en ondernemers bij het nadenken over de toekomst?
Voor het opstellen, maar ook voor het realiseren van streefbeelden voor de toekomst zijn kennis, inzicht en draagvlak van de verschillende betrokkenen noodzakelijk. Stipo betrekt om die reden belanghebbenden en deskundigen binnen de organisatie, in het bestuur, maar vooral ook inwoners, bedrijven en organisaties ‘in het veld' bij het proces.
Co-makership is daarbij een leidende gedachte. Stipo gaat met co-makers een dialoog aan, met als doel om samen een streefbeeld uit te werken. De inhoud van de gesprekken met de diverse co-makers is telkens verschillend. Per thema betrekt Stipo co-makers die hun specifieke ervaring of expertise inbrengen. Zij zien dat ze kunnen mee-ontwikkelen en dat er ook echt iets met hun bijdragen gebeurt, en worden zo mede-eigenaar van de visie. De ervaring laat zien dat ze vervolgens ook vaak een deel van de communicatie over de visie gaan overnemen.
De reden voor het betrekken en activeren van co-makers is op eerste plaats de inbreng en mobilisatie van een ander soort kennis (dus niet van achter het bureau met alleen maar interne kennis een visie ontwikkelen). Op de tweede plaats creëert het betrokkenheid bij interne en externe co-makers. Betrokkenheid en draagvlak zijn essentieel voor het realiseren van de toekomstvisie.
| "In de Hoeksche Waard is de Bond van Plattelandsvrouwen als co‑maker betrokken bij het project Ruimtelijke Inrichting Hoeksche Waard en het maken van het Hoeksche Waard omgevingsplan. De bond heeft zijn wortels in veel huishoudens in de regio, en bleek vele ideeën in te brengen over de toekomstige ruimtelijke inrichting waar men van achter het bureau anders nooit op was gekomen." |
Vraag 4: Zijn inwoners wel enthousiast te krijgen voor een abstracte toekomstvisie?
_250.jpg)
Ja, de ervaring laat zien dat met een geleidelijke communicatie-opbouw gaandeweg enthousiasme is te creëren. Daarbij is belangrijk dat de communicatie niet over het instrument van de toekomstvisie zelf gaat, maar over de achterliggende inhoudelijke onderwerpen. Per onderwerp worden de inwoners en organisaties betrokken die specifiek daarin geïnteresseerd zijn. Bijvoorbeeld door een avond met sportverenigingen te discussiëren over problemen die zij zelf ervaren en welke mogelijke oplossingen zij daarvoor zien, of met agrariërs over de toekomst van het landelijk gebied. Na verloop van tijd wordt het mogelijk om meerdere onderwerpen aan elkaar te gaan koppelen. Gebruik van onorthodoxe communicatiemiddelen werkt hierbij verfrissend.
| "In Woudenberg heeft Stipo samen met de winkeliersvereniging de etalages in de gehele winkelstraat gebruikt als één grote tentoonstellingsruimte voor onderwerpen uit de toekomstvisie: Woudenberg toen, nu en straks. Dit moest de drempel voor inwoners zo laag mogelijk te maken. Daarom is niet zoals gebruikelijk gekozen voor een tentoonstelling in het gemeentehuis (niet een plek waar mensen regelmatig komen), maar in de dagelijkse omgeving van de inwoners zelf. Neveneffect was dat ook de winkeliers op betrokken raakten bij het nadenken over de toekomst van hun gemeente. Voor kleine kinderen was er op ieder paneel een onderdeel van een speurtocht die langs alle etalages leidde." |
Vraag 5: Hoe kunnen we de visie-ontwikkeling betekenis geven voor ons dagelijks werk?
Een veelgehoorde klacht van opdrachtgevers is dat ze bij eerdere ervaringen een kloof zagen ontstaan tussen de visie en het dagelijks werk. Tijdens het proces van visie-ontwikkeling is het daarom een belangrijk doel relaties te creëren tussen het denken over de toekomst en het dagelijks werk.
Daarom werkt Stipof in toekomstvisies met kwaliteitspijlers. Dit gebeurt in een vroeg stadium van het proces. De kwaliteitspijlers worden samen met de opdrachtgever (meestal de bestuurders) geformuleerd. Ze zijn uitgangspunt voor de visie en dienen tegelijkertijd als basis voor nieuw beleid.
Een veelgehoorde verzuchting tijdens het werken aan de visie is: ‘konden we de rest maar even stopzetten totdat we de visie hebben, want het loopt er eigenlijk al op vooruit'. Een voordeel van het snel benoemen van kwaliteitspijlers is dat ze al tussentijds het dagelijks werk kunnen gaan beïnvloeden. De toepassing van de visie hoeft niet te wachten totdat het uiteindelijke ‘boekje' klaar is, maar kan direct beginnen.
| Bij het benoemen van de pijlers staan de veranderingen in de komende 10 tot 15 jaar en de koers voor de toekomst centraal. Door de kwaliteitspijlers gaandeweg steeds meer als uitgangspunt te nemen bij al het nieuwe beleid en de projecten, wordt de koers ook echt een rode draad. er is geen gat meer tussen de toekomstvisie en het dagelijks werk, het dagelijks werk is werken aan de toekomst geworden.
"De kwaliteitspijlers van het Kaderplan Bestaande Stad Almere (voor het eerst in de geschiedenis van Almere dat de stad een integrale visie op de doorontwikkeling van de bestaande stad geeft) zijn:
|
Vraag 6: Hoe zorgen we ervoor dat de visie meer wordt dan alleen een leuk boekje (dat uiteindelijk weer in de lade verdwijnt)?
Een goed product is volgens Stipo niet los te zien van een voor de betrokkenen inspirerend proces. Daarom wordt veel aandacht geschonken aan het proces en de communicatie die daarbij hoort. In het proces van visie-ontwikkeling staat inhoudelijke vernieuwing centraal. Daarbij is het belangrijk dat tussentijdse resultaten al tijdens het proces worden ‘verzilverd' in deelproducten en bouwstenen. Niet afwachten, maar direct toepassen van de toekomstvisie is onderdeel van de werkwijze.
Door zoveel mogelijk aan te sluiten bij lopende organisatie- of bestuurlijke vernieuwingsprocessen wordt de capaciteit zo optimaal mogelijk ingezet. Daarnaast besteedt Stipo veel aandacht aan het realiseren van betrokkenheid en verantwoordelijkheid van mensen in de organisatie en het bestuur. Het proces wordt zo opgezet dat het hen inspireert en enthousiast maakt om de toekomstvisie als leidraad voor het dagelijks werk te gaan gebruiken. Geen eindeloze vergadercircuits maar werkateliers waarbij deelnemers gericht worden betrokken op hun deskundigheid. En tot slot is het daadwerkelijk delen van de gemobiliseerde kennis met de opdrachtgever zeer belangrijk binnen de werkwijze van Stipo.
De ontwikkeling van een breed gedragen toekomstvisie in de vorm van een ‘boekje' is belangrijk. Maar uiteindelijk gaat het niet om dat boekje. Het gaat erom de vaardigheden voor de visie in de werkwijze van de organisatie te verankeren. Immers, een visie is niet statisch, maar verandert in de tijd omdat de samenleving en de behoeften die daaruit voortkomen ook blijven veranderen.
| "De gemeente Binnenmaas heeft de toekomstvisie gekoppeld aan het BBI-instrumentarium en gebruikt het onder andere als basis om bij het collegeprogram een bestuurlijk beleids- en actieplan uit te werken. De kwaliteitspijlers zijn de basis voor de programmabegroting van de raad. Binnen de organisatie wordt aandacht besteed aan de kwaliteitspijlers als uitgangspunt voor nieuw beleid. Leidinggevenden hebben de verantwoordelijkheid om hun medewerkers hierop aan te sturen. Bij het geven van opdrachten aan externe bureaus dienen de kwaliteitspijlers als kader om inhoudelijk sturing te geven op de opdracht. De toekomstvisie wordt gebruikt als inbreng in het overleg met hogere overheden. In de praktijk blijkt bovendien dat bewoners hun bestuur gaan aanspreken op de inhoud van de toekomstvisie en de toepassing van de kwaliteitspijlers. De toekomstvisie is door dit alles een rode draad in het dagelijks functioneren van de gemeente." |
Vraag 7: Waar vinden we innovatie en nieuwe inzichten?
Stipo gebruikt de schouwmethode en analogiedenken om kennis en ervaring bij elkaar te brengen. Overheden en organisaties elders in het land wordt gevraagd hoe zij met een bepaalde vernieuwing zijn omgegaan. Ervaringen van collega's zeggen daarbij vaak veel meer dan boekjes en rapporten. Schouwen en analogieën prikkelen het denken en leiden tot vernieuwende inzichten. Bovendien leiden met de telefoon in de hand ze sneller tot echte vernieuwing. Stipo besteedt bewust niet al te veel energie en tijd in uitgebreid inventariseren van wat er al is. Ook blijken organisaties uit het veld vaak verfrissende ideeën te hebben, waar normaal gesproken niet naar wordt gevraagd.
Verder nodigt Stipo vaak ook experts uit die op prikkelende wijze hun visie inbrengen. Voorbeelden die ook op deze website zijn te vinden zijn de visie van de heer ds. Visser (van de Pauluskerk in Rotterdam) op de belangrijkste verschuivingen in de Noord-Hollandse samenleving op weg naar 2010, de visie van de heer G. Borger op de toekomst van de landbouw en de visie van de heer G. Yabas op de toekomst van het migrantenbeleid.
|
"In de Drechtsteden moest er voor het Masterplan Drechtoevers in zeer korte tijd zicht komen op vraag, aanbod en trends van toerisme in de regio. Er is een telefonische schouw gehouden langs horecaondernemers in het gebied. In twee dagen tijd leidde dit tot een compleet overzicht van doelgroepen, wie wanneer in de week en het jaar komt en wat hun motivatie is. Bovendien bleken de ondernemers al goede losse ideeën te hebben ontwikkeld om toeristen langer aan de regio te binden, een van de doelstellingen van het Masterplan. Na een week lag er een toeristisch actieplan als bouwsteen voor het Masterplan." |
Meer weten
Contactpersoon: Arie van der Ham
Klik hier om Arie een mail te sturen.
Of klik hier voor de contactgegevens van Stipo.
Meer lezen
Visies waar Stipo aan heeft gewerkt/werkt:
- Utrecht, stad van kennis en cultuur
- Kaderplan Bestaande Stad Almere (PDF, 16 Mb)
- Haarlemse visie op wonen, welzijn en zorg ‘Sterke Schakels' (gemeente en maatschappelijk middenveld 1,5 MB)
- Integrale Toekomstvisie Bunnik (gemeente)
- De Sociale Ruimtevraag Oost/Watergraafsmeer (welzijn en ruimtelijke ordening stadsdeel)
- Regionaal Structuurplan en Streekplan Stadsregio Rotterdam (regio, provincie en gemeenten)
- Structuurschets ‘Mozaïekstad' Oost/Watergraafsmeer (stadsdeel 3,2 MB)
- Integrale Toekomstvisie Woudenberg: deel 1: hoofdvisie, deel 2: landelijk gebied, deel 3: leefklimaat en deel 4: voorbeeld beeldkwaliteit bedrijventerrein (PDF)
- Sociaal-culturele visie 'De Menselijke Maat' Noord-Holland (provincie 822 kB)
- Eurregionale ontwikkelingsvisie Aluksne in Letland en Pechory in Rusland (betreffende districten, de provincie Zuid-Holland en de EU)
- Integrale Toekomstvisie Binnenmaas (gemeente 1,9 MB)
- Hoeksche Waard Omgevingsplan (provincie, regio, gemeenten)
- Masterplan Drechtoevers (provincie, regio, gemeenten)
- Strategische visie Veenendaal (PDF 3 Mb).
Experts die Stipo door de tijd heen als gastspreker bij verschillende visies heeft ingeschakeld:
- Succes- en faalfactoren bij samenwerking sociaal-fysiek (PDF)
- Landschapsvisie bedrijventerreinen
- Visie op multicultureel Nederland in 2010
- Kijk op maatschappelijke trends van ds. Visser (Pauluskerk)
- Plattelandsontwikkeling komende 10 jaar
- Verschillen in welzijns- en corporatienetwerken (PDF).
