Eindelijk een echt plein

Stadionplein Amsterdam

Het overkomt je niet dagelijks dat je aan de prachtige opgave mag werken om een groot nieuw verblijfsplein aan een stad als Amsterdam toe te voegen. En dan al helemaal niet tegenover het enige Olympische Stadion dat Nederland rijk is (één van de drie nog bestaande vooroorlogse Olympische stadions ter wereld) en met het plan Zuid van Berlage 'in de rug'. Het Stadionplein heet nu wel plein maar is een kale, winderige vlakte die gebruikt wordt voor parkeren. En daar gaan we wat aan veranderen.

Dit artikel gaat in op de inhoud van het Schetsontwerp Stadionplein, dat Stipo als project begeleidde. Over de achterliggende aanpak is alles te lezen in het artikel Aanpak Stadionplein.

De openingsceremonie in het Olympisch Stadion in 1928. Het Stadionplein werd gecreëerd als parkeerplein voor de Olympische Spelen in Amsterdam. Voor de internationale bezoekers werd een blauw bord met een witte P bedacht om de parkeerplaats aan te duiden.

Projectgegevens:

Toevoeging van een groot nieuw verblijfsplein aan Amsterdam, en ondergronds en bovengronds programma, in het unieke Olympisch Gebied Amsterdam. Pilot voor De Grote Vereenvoudiging van gemeente Amsterdam. Architect: Floris Alkemade, O.M.A. Externe Begeleidingscommissie: Marcel Smets, Vlaams Bouwmeester; Janny Rodermond, directeur Stimuleringsfonds Architectuur; en Maurits de Hoog, dRO Amsterdam.

Opdrachtgever: Amsterdam stadsdeel Oud-Zuid. Rol Stipo: Senior projectleiding, het organiseren van de maximale garanties voor kwaliteit om in samenspraak met velen het best denkbare plein te krijgen.

Het stadionplein in de jaren '50

Hier het plein in de jaren '50. Sinds de Spelen is de omgeving en de betekenis van dit deel van Amsterdam compleet veranderd, maar het plein is altijd een parkeerplaats gebleven. Daar gaat nu iets aan veranderen.

Context: ligging Stadionplein in Amsterdam

Context: de positie en betekenis van het Stadionplein in Amsterdam. Het ligt te ver af van het centrum binnen de Singel om daar betekenis aan te ontlenen, maar duidelijk is wel dat de Zuidas van grote betekenis zal worden. Bovendien is het een belangrijke entree vanaf de Ring de stad in.

Juni 2007: Concept Investeringsbesluit voor inspraak

Het Schetsontwerp van O.M.A. is vertaald naar een concept Investeringsbesluit. In dit beleidsdocument worden de randvoorwaarden en de uitgangspunten voor de pleinen en gebouwen voor het nieuwe Stadionplein beschreven. U vindt hierin alle onderdelen en achtergronden van het Schetsontwerp.

- Concept-Investeringsbesluit Stadionplein deel 1 (PDF, 3 Mb)
- Concept-Investeringsbesluit Stadionplein deel 2 (PDF, 2 Mb)

Een korte samenvatting leest u in de bijlage van de vierde nieuwsbrief Stadionplein (PDF, 1 Mb).

Maart 2007: Applaus voor Alkemade

Op de derde en laatste bewonersavond met de ontwerper presenteerde Floris Alkemade van O.M.A. zijn bijna definitieve schetsontwerp voor het nieuwe Stadionplein. Hij gaf daarbij aan nog niet eerder zoveel betrokkenheid te hebben ontmoet, wat af en toe worstelingen opleverde (tegenstrijdige meningen), maar ook veel aanpassingen en versterkingen van het ontwerp. Na afloop kreeg hij applaus van de aanwezigen voor zijn presentatie, een groot verschil met de sfeer op de eerste avond. Daarna werd er gediscussieerd bij de panelen van de tentoonstelling en bij de maquette.

Hieronder enkele impressiebeelden van de nieuwe situatie.

Het nieuwe stadionplein

Het nieuwe Stadionplein, het stedelijk deel aan de Amstelveenseweg. Het wordt een logische eenheid met het voorplein voor het Olympisch Stadion aan de overkant. Samen zijn beide pleinen precies even groot als De Dam.

Als u met de muis over de onderstaande beelden beweegt, ziet u de huidige situatie.

Nieuwe Stadionplein - buurtdeel

Het nieuwe Stadionplein, het gedeelte dat meer in de buurt is gelegen en dat een groen, parkachtig karakter krijgt à la Berkeley Square (muis over plaatje = nieuwe situatie).

Nieuwe stadionplein - langs de woningen

Het nieuwe Stadionplein, langs de woningen komt er een bredere stoep. Doordat er één rij langsparkeren plaats maakt voor groen (de parkeerplaatsen worden elders gecompenseerd), ontstaat er veel meer een ruimte die van gevel tot gevel kwaliteit heeft (muis over plaatje = nieuwe situatie).

De Olympische As die wordt gecreëerd met de ingreep van O.M.A. De relatie met de Van Tuyll as en met het Stadion wordt veel logischer in het nieuwe plan.

Aanpassingen uit de dialoog
Aanpassingen in het ontwerp naar aanleiding van de dialoog met bewoners.

Impressie: doorkijk naar het nieuwe Stadionplein, onder een mogelijke variant van het gebouw dat als filter moet dienen tussen het parkdeel en het stedelijke plein tegenover het Olympisch Stadion.

Het concept schetsontwerp Stadionplein van O.M.A. Naast de beschreven ruimtes komt er een nieuw pleintje aan de zuidkant. Het verkeersplein in het noorden wordt een groene entree. Er komt een brede oversteek over de Amstelveenseweg. Het nieuwe Stadionplein heeft precies dezelfde oppervlakte als de Beestenmarkt in Delft. De nieuwe groene parkruimte daarachter wordt bijna zo groot als het Berkeley Square in Londen.

Zicht op de maquette van O.M.A. van het nieuwe Stadionplein

Een Stad zonder Pleinen?

Het creëren van een nieuw plein is niet alleen te benaderen als ‘sec' een planningsdaad, het is ook een cultuurdaad.

Voor een plein, zeker zoals hier bij een van de belangrijke poorten van Amsterdam en aan het begin van het plan Zuid van Berlage, is ontwerpen vanuit het stadslandschap en vanuit de (cultuur)historische context van belang. De opgave is dat in het ontwerp het plein de gebouwde omgeving stuurt, en niet andersom. Stedenbouwkundig gezien is het creëren van een nieuw plein één van de moeilijkste opgaven die er zijn. Veel komt aan op de samenhang tussen het horizontale vlak, de inrichting daarvan, en de verhouding daarmee met de omringende stedelijke wanden. Bovendien hangt veel af van de te kiezen ontwerpopvatting van het plein.

Berkeley Square - London

Pleinen zijn echter nog veel meer. Om dit te doorgronden moet u zich eens bedenken of u zich een stad kunt voorstellen zonder pleinen (zoals Paul Van Ostade deed: de rebellenleider tegen de verdwijnende pleinen zou worden opgehangen, maar er was geen plein meer over om dat te doen - het kantelpunt in de revolutie, waarbij het volk scandeert 'wij willen pleinen', 'wij willen pleinen'). Pleinen zijn stedelijke betekenis, historie, duiding, imago en programmering. Allemaal zaken waar met ontwerpen alleen moeilijk grip op is te krijgen en die ook niet planmatig zijn te creëren. Wat wel kan: al aanwezige ‘krachten' uit de omgeving goed mobiliseren en met elkaar in verband brengen, bijvoorbeeld via projecten die bewust van tijdelijkheid uitgaan.

Om grip te krijgen op de sfeer en schaal van de gewenste ruimte, ten opzichte van de huidige ruimte, heeft O.M.A. een studie gemaakt van beroemde pleinen elders op de wereld. Deze pleinen hebben ze geprojecteerd op de ruimte die nu aanwezig is. De oppervlakte blijkt even groot als het kolossale Rode Plein in Moskou. De nieuwe ruimte die wordt gecreëerd in het plan van O.M.A. is even groot als het Place Centre Pompidou in Parijs. De Beestenmarkt in Delft, met het ook in de studie opgenomen Berkeley Square in Londen door bewoners veel genoemd als referentie voor het nieuwe Stadionplein, past meer dan 5 keer in de huidige ruimte.

> Download de pleinenstudie van O.M.A. (PDF, 3 Mb)
> Zie de visie van Stipo op Publiek Domein en het 'publieke leven'

September 2006: OMA gekozen als ontwerpbureau

Het Dagelijks Bestuur heeft gekozen voor de visie van het ontwerpbureau O.M.A. (Office for Metropolitan Architecture) om van het Stadionplein echt een plein voor buurt én stad te maken.

Het Stadionplein gekanteld

Opvallend aan de visie is de kanteling van het plein. Het Dagelijks Bestuur wil de visie verder uit laten werken tot het Schetsontwerp Stadionplein en zoekt daarbij nadrukkelijk de dialoog met de buurt en betrokken partijen uit de stad.

Versterking Van Tuyl-as

De voorstellen van O.M.A., zoals de kanteling van het Stadionplein (kwartslag richting Van Tuyll-as), maar ook andere ingrepen (bijv. de introductie van een poortgebouw) geven antwoorden op vragen die bij de vaststelling van het Programma van Eisen voor het Stadionplein nog niet bevredigend waren beantwoord:

inpassing van het plein in zijn omgeving
versterking van de Van Tuyll-as
versterking overgang buurt - stad door programma en inrichting
meer beschutting bij Amstelveenseweg
en entree tot de stad.

Introductie Poortgebouw

De opdracht van het Dagelijks Bestuur aan O.M.A. volgt uit de wens van de stadsdeelraad om een Schetsontwerp uit te werken voor het Stadionplein.

Met de vaststelling van het Programma van Eisen (PvE) ‘Een nieuw plein voor buurt en stad' door de stadsdeelraad op 21 december 2005 werd een belangrijke stap voorwaarts gezet. Toch overheerste het gevoel, mede ingegeven door de inspraak met bewoners, dat voor het nieuwe Stadionplein meer nodig was dan het PvE alleen.

Voortgangsnotitie

In de Voortgangsnotitie Stadionplein (PDF, 1,8 Mb) kunt u de visie en voorstellen van het O.M.A. lezen en zien.

Om te downloaden

Nieuwsbrieven over het ontwerpproces:

Nieuwsbrief 5, september 2007 (PDF, 0,8Mb) met de inspraakavond, de aanpassingen, de audiotour door het Olympisch Gebied van Jorrit Brenninkmeijer en het onderzoek van FanU naar de programmeringspotenties van het Stadionplein.
Nieuwsbrief 4, mei 2007 (PDF, 1 Mb) met de resultaten van de derde en laatste dialoogavond.
Nieuwsbrief 4, bijlage (PDF, 1,2 Mb) met een korte samenvatting van de essentie van het Schetsontwerp voor het nieuwe Stadionplein.
Nieuwsbrief 3, maart 2007 (PDF, 1,3 Mb) met de uitslag van de tweede dialoogavond
Nieuwsbrief 2, december 2006 (PDF, 1 Mb) met de uitslag van de eerste dialoogavond en een introductie van de Olympische Coalitie
Nieuwsbrief 2, bijlage (PDF, 1,2 Mb) met alle ideeën van inwoners uit de buurt van de eerste dialoogavond
Nieuwsbrief 1, oktober 2006 (PDF, 1 Mb) met de aankondiging van de eerste dialoogavond, en uitleg over de stand van zaken.