De eeuw van de stad

De eeuw van de stad maakt de komende decennia op een heel nieuw schaalniveau denken nodig over de Nederlandse stad. Dat moet veel meer gebeuren op het samenhangende complex van disciplines, netwerken en kennis.

Op 8 januari 2009 sprak Hans Karssenberg van Stipo op uitnodiging van het Ministerie van VROM bij de nieuwjaarsbijeenkomst. Een reeks toekomstperspectieven voor de Nederstad.

Stad der Blinden

In de eerste scene van het boek De Stad der Blinden van nobelprijswinnaar José Saramago treft een blindheidsepidemie een op Lissabon lijkende stad. De epidemie komt bekend te staan als de witte ziekte. Het is een indrukwekkend gedachtenexperiment van de schrijver over wat er gebeurt met een stedelijke samenleving als mensen elkaar niet meer zien - overdrachtelijk, maar door José Saramago letterlijk uitgewerkt. Door de blindheid valt al heel snel elke vorm van organisatie in de stad weg: het vermogen om auto te rijden, daarna de solidariteit, vervolgens de elektriciteit en het sanitair - en de milieu experts hier vandaag aanwezig snappen nu waarom je in dit geval echt beter het boek kunt lezen dan de film kunt gaan zien.

Laten we u, kijkend naar de komende decennia, eens meenemen op enkele van deze gedachtenexperimenten, met drie centrale begrippen: stad, netwerken en kennis.

De Eeuw van de Stad - en VROM?

De komende eeuw is de eeuw van de stad. De ontwikkeling van Nederland, de ontwikkeling van de wereld, is de ontwikkeling van de stedelijke samenleving en stedelijke gebieden. Die stad valt ook samen met alle prioriteiten van het ministerie: het is de verstedelijking die de noodzaak brengt van discussies over schoonheid, het is de verstedelijking parallel oploopt met een grotere milieudruk, het zijn steden waarin het wonen en werken zich steeds meer concentreert en vooral de steden zijn de motoren van immigratie en integratie.

Toch ligt hier terrein open waar VROM de komende decennia nog veel winst kan halen. Er is behoefte aan een metropolitaan verhaal, dat aandacht houdt voor de wijken daarbinnen, maar daar ook boven uit weet te stijgen. Hoe werk VROM zijn visie op de ontwikkeling van die metropool verder uit?

Daarom dus vanochtend aandacht voor de stad. Ik wil daarbij graag beginnen om eens over de schaal heen te kijken van de metropool Amsterdam, of het denken dat recent tussen Rotterdam-Den Haag op gang is gekomen. Dat doet er niets aan af dat dit geweldige en voor deze stedelijke regio's zeer hoopvolle initiatieven zijn, die daar de op dit moment hard benodigde schaal in denken mogelijk maken.

 

Bron: Neville Mars en Adrian Hornsby, The Chinese Dream. A society under construction, Uitgeverij 010. 

Megalopolis

Want waar hebben we het over als we even buiten Nederland kijken?

• In de 20e eeuw nam de wereldbevolking toe van 1,6 miljard naar 6,1 miljard.
• Sinds vorig jaar woont meer dan de helft van de wereldbevolking in steden.
• Over enkele decennia is dat al meer dan tweederde van de wereldbevolking.
• Op dit moment vestigen zich elke week 1 miljoen nieuwe Afrikanen en Aziaten in steden.
• China bouwt in de komende 20 jaar de totale massa van West Europa. In die periode zullen 400 miljoen boeren naar de Chinese steden verhuizen.
• De verstedelijking vindt vooral plaats aan de 1000 x 500 km oostkust van China, de zone tussen Shanghai, Zhangzou en Bejing. Dit gebied ontwikkelt zich tot één grote megalopolis van 474 miljoen inwoners in 2020.

Nederstad

Kijken we vanuit dit perspectief weer terug naar Nederland, dan hebben we het dus niet meer alleen over de Metropool Amsterdam, maar meer over Nederland als Nederstad (een begrip dat overigens al in 1999 door de toenmalige RPD werd geïntroduceerd) : één stedelijke netwerksamenleving met allerlei uitingen.

Ook wij hebben hier - weliswaar op kleinere schaal - een voor onze geschiedenis ongekende boom meegemaakt. In 40 jaar tijd bouwden we vier keer zoveel stedelijk gebied als in alle eeuwen daarvoor.

De Stad als Organisme

In Invisible Cities beschrijft Italo Calvino hoe Marco Polo aan Kublai Khan de vele steden in zijn rijk, totdat de leider erachter komt dat hij het steeds maar over één stad heeft: Venetië. Er is niet één waarheid of één geldig perspectief van de stad.

Die Nederstad laat zich dan ook niet lezen als een machine, maar eerder als een organisme waarin je de hardware en software moet verbinden.

De opgave in de Nederstad ligt de komende decennia vooral in bestaande stedelijke structuren, een groot verschil met onze vorige eeuw. In die bestaande structuren is er niet meer, zoals bij nieuwbouw, de volgordelijkheid van eerst ruimtelijke ordening; dan de samenleving en de economie.

Werken aan de Nederstad zal nooit meer vanuit één discipline gebeuren. Het vraagt om een samenhangende veelheid aan benaderingen van de stad.

Daarom een kort palet van wat Marco Polo nu zou kunnen vertellen over wat er in die Nederstad belangrijk is de komende tijd.

De Stad van Ontmoeting

Al ruim 110 jaar geleden maakte Camilo Sitte zich zorgen dat de functie van het plein als levendige ontmoetingsruimte zou ophouden te bestaan. Er waren net twee innovaties geïntroduceerd in de samenleving: kranten en waterleidingen. De kranten verdrongen de stadsomroepers. De waterleidingen verdrongen de stadspomp. Wat Sitte zich niet realiseerde dat zich steeds weer nieuwe ontmoetingsvormen zouden aandienen.

Toch verliet in de voor steden donkere jaren '70 en '80 iedereen de stad. Net toen het pessimisme totaal leek te werden, brak de nieuwe economie door. De nieuwe economie is kennisgedreven, en kennis ontstaat bij de gratie van ontmoeting. Ontmoeting van ideeën, disciplines, mensen. De Nederstad van nu is dan ook een Stad van Ontmoeting. Lokale en mondiale ontmoeting gaan daarbij hand in hand: vooral steden in de nabijheid van de internationale hubs werken goed op dit moment.

Schiphol is een belangrijke motor voor de ontwikkeling van de stedelijke gebieden rondom. Amsterdam en Utrecht hebben daarbij het voordeel dat ze al een sterke kennispositie innamen en daarbij in hun binnensteden ook nog eens de sfeer van ontmoeting weten te bieden. In die binnenstad is het terrasje opeens een belangrijke productieplaats van de economie geworden. Overigens is Schiphol op de schaal van Nederstad natuurlijk net zozeer van Rotterdam en Den Haag.

Foto: VoxEfx

De Stad van Kansen

Waar die ontmoeting succesvol werkt is die vaak ontstaan uit tradities die onverwachte vormen zijn gaan aannemen. Kijk bijvoorbeeld naar het 38e Filmfestival Rotterdam dat over twee weken begint: in de jaren '70 klein begonnen, nu door een reeks van gebeurtenissen uitgegroeid tot een podium voor vernieuwing en ontmoeting van mondiale betekenis. En van grote betekenis voor Rotterdam.

Maar tegelijkertijd is er ook veel concurrentie voor die ontmoeting, hij kan op heel veel plekken plaatsvinden. In de concurrentiestrijd moet de focus vooral liggen op wat uniek en kansrijk is. Ook VROM zal naast de focus op de accumulatie van problemen in steden oog moeten ontwikkelen voor het stimuleren van wat juist heel kansrijk is.
Trouwens reden voor ons om met KEI en LPB het netwerk Stadslente op te richten, om meer het werken aan de zonnige zijde van de stad in het denken te krijgen.

De Stad van Krimp

Steden zoals de Nederstad laten daarbij wel allerlei nieuwe contrasten en paradoxen zien. Ergens in de loop van de jaren '90 zijn we het verschil tussen de klassieke 1e, 2e en 3e wereld landen kwijtgeraakt.

Daarvoor in de plaats is een stedenrangschikking gekomen, waarbij in de ontmoetingseconomie steden belangrijker worden dan staten - en steden vervolgens uitgroeien tot complete staten. In voormalige derde wereldlanden kunnen sommige stedelijke gebieden nu even succesvol zijn als hier.

 

Deze nieuwe orde brengt ook met zich mee dat al dichtbij de invloedsfeer van de nabijheid van internationale hubs gebieden ontstaan die stil vallen of krimpen. In Noord-Engeland gaat het goed met Newcastle, maar 30 kilometer daarbuiten is er een schrijnende situatie aan het ontstaan. Ook in de Nederstad wordt krimp voor de delen die net te ver buiten de ontmoeting vallen het thema, van groot belang voor de komende kabinetsperiode.

Foto: tvol

De Stad van Cultuur

Dit is de Boerentoren in Antwerpen. De stad heeft zijn traditie als boekenstad modern vormgegeven door stadsdichters aan te stellen en die gedichten voortdurend aan het publiek domein te schenken. Tom Lanoye schreef zijn eerste gedicht voor de Boerentoren, die zijn liefde verklaarde aan de Onze Lieve Vrouwen Kathedraal. Je kunt een Antwerpenaar niet beter in zijn hart raken dan via deze twee iconen. Twee maanden later gaf de Kathedraal trouwens antwoord. De dame was gevleid, maar voor haar was de Boerentoren natuurlijk veel te jong.

In de concurrentie met China, Brazilië, India, Rusland kan uiteindelijk alle economie naar elders verdwijnen. Niet alleen de productie, maar ook de kennis. Maar wat altijd zal blijven is de de economie van het eigene. Het is daarom onmisbaar om de Nederstad als Culturele Stad te zien. Dit bevat een complex samenstel. De Stad van Cultuur heeft zijn unieke cultuuriconen - bij Parijs denken we aan het Louvre, bij Londen aan de Tate Modern. Maar de Stad van Cultuur heeft ook de alledaagse veelheid aan culturen, de globalisering op straat. Tegelijkertijd wekt het mondiale ook de behoefte op aan lokale passie. Cultuur is de uiting van het trotse. Dit zie je nu bijvoorbeeld terug in de manier waarop mensen in Google Maps elk hun eigen stad laten zien. Bij het OBR wordt ‘passie voor Rotterdam' nu één van de criteria voor aanname.

Cultuur is wat de stad tot iets positiefs maakt, de stad IS cultuur. Er is de cultuur van de stad, waarin mensen die anders zijn zich in een tolerante sfeer weten. Bij stedelijke vernieuwing blijkt cultuur bovendien ook nog eens een van de belangrijkste waardecreators. Ook op metropolitaan niveau blijkt het investeren in cultuur economisch van groot belang. De grootste attractie van Nederland is niet de Efteling of de Rondvaardboten, maar de optelsom van de vier culturele instellingen in het Museumkwartier in Amsterdam. Daar komen straks per jaar 5 miljoen bezoekers op af, die het equivalent zijn voor 1,25 miljard euro directe bestedingen in de Nederstad. Dus, wat zou het mooi zijn als VROM en OCW meer partners worden op dit gebied.

Er zijn nog veel meer van dit soort Stadsperspectieven te schetsen, zoals de Stad van Sport, met sport als vehikel voor maatschappelijke en ruimtelijke ontwikkeling en het belang van WK 2018 en het Olympisch Plan; of de Stad van Consumptie, waarbij de mondiale verstedelijking zal dwingen tot een gehele reorganisatie van energie en grondstoffengebruik, volgens filosofieën als Cradle to Cradle. Maar laten we nu eens focussen op de verdere betekenis voor de stedelijke overheid, waar VROM onderdeel van is.

Betekenis overheden en VROM: Netwerken en Tussenheid

Ontwikkelen in de Nederstad betekent ontwikkelimpulsen geven aan bestaande stedelijke structuren. Daarin is een veelheid aan partners ten opzichte van het bouwen in weilanden in de vorige eeuw. Gebieden met duizenden, tienduizenden gebruikers en honderden gevestigde investeerders. In die ontwikkelopgave staat de overheid steeds minder vaak boven de partijen, maar ertussen: de Overheid wordt een Tussenheid.

In de stedelijke praktijk is je project niet meer zo slim als de projectleider, maar als het netwerk. De gelijktijdige aandiening van disciplines betekent bovendien dat er ook nog eens meer netwerken tussen experts nodig zijn.

Daaronder liggen allerlei paradoxen. De overheid krijgt meer verantwoordelijkheid toegedicht, bijvoorbeeld op het gebied van veiligheid. Tegelijkertijd neemt de zeggenschap in feite af. Die paradox betekent dat je alleen een rol kunt vervullen in het netwerk als je een sterke eigen inbreng en een sterke eigen identiteit hebt.

Bovendien vraagt het om grote netwerkvaardigheid, en, wat we gezien hebben, een geletterdheid om de stad als complex te begrijpen, niet als een monodisciplinair iets. Het probleem bij veel stedelijke overheden is dat zij met de vaardigheden van de nieuwbouwperiode de huidige stadsopgave te lijf willen gaan. Op dit gebied moet een totaal nieuwe professionaliteit ontstaan, iets waar KEI sinds vorig jaar een enorme lans voor breekt.

Betekenis overheden en VROM: het belang van kennis

De nieuwe ontwikkelingsopgave maakt zoals we hebben gezien een reeks nieuwe intersectorale dwarsverbanden nodig, en dat betekent verbinden, verbinden, verbinden. Iets wat VROM als verbindend ministerie moet passen. Maar dan hoort daar wel bij dat je uit de paradox van meer verantwoordelijkheid en minder formele zeggenschap moet komen. Wie in een netwerk positie wil veroveren doet dat vooral door zijn kennis.

Die kennis moet je dan niet alleen hebben, je moet hem ook steeds nieuw weten te halen en veel sterker voor anderen beschikbaar weten te maken. Kennismakelen dus. Daarbij zouden de universiteiten en hogescholen als natuurlijke partners weer veel meer betekenis moeten krijgen, en dan niet alleen binnen de eilandjes van de daarvoor specifiek bedoelde programma's, maar voor iedereen.

Foto: R a m s h a d

 

Bron: Uitzending gemist, NPS 

Slot: Het einde van de stad?

Tot slot. In november hebben we in De Wereld Draait Door kunnen zien hoe minister Plassterk als hologram de dialoog met Matthijs van Nieuwkerk aanging. Deze techniek maakt het straks op grote schaal mogelijk face to face ontmoeting te organiseren. Vorige week hoorde ik van een Australisch jongetje in Amsterdam dat via Skype het contact met zijn oma in Sydney onderhield.

Het levert een gedachtenexperiment op waarvan je zou willen dat een schrijver als José Saramago daar zijn tanden in zet. Stad en stedelijk leven raakt steeds meer ontvlecht. Vanochtend stond in de krant dat het aantal telewerkers in de afgelopen vier jaar is verdubbeld. Doordat we overal bereikbaar zijn ontstaat er nieuwe stress, omdat mensen altijd en overal kunnen werken. Het beeld van (vooral) mannen die op het strand alsnog met hun laptop gaan zitten.

Betekent dit het einde van de stad? Misschien is de stad straks wel nergens meer, of juist overal.

Zie ook

• N14 van KEI, Vernieuwen tussen Chaos en Orde; Stipo publicatie over de vaardigheden die nodig zijn voor de stadsontwikkeling nieuwe stijl
• Visie Museumkwartier Amsterdam, een van de meest recente stad en cultuur projecten van Stipo
• Cradle to Cradle, de kern van de filosofie
• Stadslente, voor het werken aan de zonnige zijde van de stad (De Stad van Kansen)
• Stad en Cultuur projecten Stipo
• Inspiring Cities, internationaal netwerk voor stad en cultuur
• International Filmfestival Rotterdam
• Stad der Blinden, José Saramago

Meer weten

Contactpersoon: Hans Karssenberg
Klik hier om Hans een mail te sturen
Of klik hier voor de contactgegevens van Stipo

Met dank aan Jeroen Laven en Kees Jansen bij het opstellen van deze lezing.

 

Foto: Nenyaki