Alles wat je ziet. Alles boven het individuele.

Van geen van beide zijn wij de vormgevers, maar we zien onszelf als degenen die in projecten en trainingen de randvoorwaarden creëren voor het beste ontwerp en het beste gebruik van de ruimte. We zoeken daarbij altijd naar een zeer hoge kwaliteit voor de gebruikers van nu èn voor de gebruikers van morgen en overmorgen. Publiek domein speelt in onze visie een cruciale rol.

'Publiek domein'

Hoe kijken wij aan tegen ‘publiek domein’? Alles wat je ziet, dus óók de gevels van gebouwen van particulieren, behoort in onze visie tot het publieke domein. Bij particulieren ligt wat ons betreft dus een grote verantwoordelijkheid. Maar publiek domein is in onze visie veel meer dan alleen de fysieke ruimte. Het is ook het ‘publieke leven’: de ontmoeting tussen allerlei groepen gebruikers. Deze ontmoeting kan ook heel goed in private of semi-publieke omgevingen plaatsvinden. ‘Publiek domein’ is dus meer dan ‘openbare ruimte’.

U ziet dat wij in onze benadering steeds twee elementen centraal stellen: de hardware (het ontwerp) en de software (het leven). Juist de samenhang hiertussen is de crux van onze visie op het publieke domein.

Onze projecten laten de breedte zien waarmee wij dit toepassen en hoe wij hiervoor tot innovatieve concepten en strategieën komen. 

Kultuurstraat Enschede

In dit herstructureringsproject in Enschede Zuid hebben we de methode leefsturing ontwikkeld: een combinatie van sociale en ruimtelijke planning. Dus niet alleen sloop-nieuwbouw, maar ook werken aan trots, onderwijs, voorzieningen, spelende kinderen, cultuur en handel.

Het publiek domein is in dit project op twee manieren opgepakt: als drager van trots en als ‘maatschappelijk vastgoed’, een ruimte waarin het sociale leven zich afspeelt. Daar zijn allerlei projecten met bewoners en investeerders voor gestart, bijvoorbeeld één waar kunstenaars de bewoners hun verhalen laten vertellen, en die in kunstvorm in de openbare ruimte teruggeven aan de wijk. 

Structuurvisie Mozaïekstad Amsterdam Oost

De basis onder deze ruimtelijke lange termijn visie was dat we stedelijkheid zien als de combinatie van de stadslandschappen en de stadscultuur.

Publiek domein is in deze visie de drager onder de stadslandschappen. Het is immers vooral vanaf de publieke ruimte dat de omgeving wordt ervaren. Maar publiek domein is ook gezien als het domein van de stadscultuur. De visie is dat het stadsdeel daar ook een taak in heeft om daarin te investeren, onder andere met sterke sociale voorzieningen. 

StudentCity Rotterdam

StudentCity: een levendiger gebied rondom metrostation Dijkzigt voor studenten in Rotterdam. Deze stad heeft veel te bieden, maar kan op plekken met hoge studentenconcentratie anders met het publiek domein omgaan. De studenten maken nu functioneel gebruik van de openbare ruimte. Ook de instellingen gedragen zich als urban containers. Ons is gevraagd om in twee maanden tijd samen met kennisinstellingen, studenten, bedrijfsleven en gemeente (dS+V) concepten te ontwikkelen om meer verblijfsgebied in het publiek domein te creëren.

Essentieel voor het vergroten van de levendigheid in een gebied is te kijken naar de verbinding met omliggende stedelijke gebieden en de routing van mensen in het gebied. Wat doen mensen, hoe bewegen ze zich en wat is de betekenis die activiteiten en openbare ruimte hierbij kunnen spelen. Deze insteek is de basis geweest voor de ideeën en concepten die voor StudentCity zijn ontwikkeld. 

Forbidden Fruits of Urban Exploration

Er ontstaat een hele nieuwe generatie van ‘urban papa’s en mama’s’. Zij moeten zich veel beter gaan manifesteren, want stedelijke planners zien ze over het hoofd. Terwijl steden zich de hersens breken hoe ze de midden- en hogere inkomens aan zich kunnen binden, missen ze deze belangrijkste kans. Daarom hebben wij met een groep kunstenaars het winnende concept voor kindvriendelijke steden ‘The Forbidden Fruits of Urban Exploration’ ontwikkeld.

De crux van dit concept is dat we het stedelijk publiek domein zien als een leeromgeving voor kinderen. Elementen die er toch al zijn worden als leerobject benaderd. Een ontwerper heeft bijvoorbeeld het muziekhek ontwikkeld: een hek rondom een schoolplein waarvan de spijlen in dikte variëren. Kinderen roetsjen altijd langs dit soort hekken, nu horen ze een liedje (in het Nederlands: we gaan nog niet naar huis, nog lange niet, nog lange niet). 

Nieuw Wonen Veenendaal

Voor deze nieuwbouwwijk van 3.500 woningen staat de vraag centraal: hoe bouwen we een flexibele wijk? Hoe zorgen we ervoor dat we de gebruikelijke levenscyclus doorbreken en dat de wijk ook over 30 jaar nog gemakkelijk is aan te passen aan de eisen van die tijd?

We hebben hiervoor een nieuw concept voor flexibele woningen en voorzieningengebouwen ontwikkeld dat nu wordt toegepast. Maar flexibel is een wijk niet alleen dankzij de technische mogelijkheden, maar ook dankzij de liefde: mensen moeten er in willen blijven investeren. Flexibiliteit moet niet betekenen dat de wijk een rommeltje wordt, en juist daarin schuilt een cruciale rol voor het publiek domein. Hoe flexibeler en gevarieerder het woningbezit, hoe belangrijker het is dat juist het publiek domein drager van de eenheid is. De openbare ruimte als ruggengraat voor de wijk. 

Beheervisie Havenbedrijf Rotterdam

Een intrigerend project: maak een beheervisie voor 40 km publiek domein in de grootste haven ter wereld. Het Havenbedrijf Rotterdam wil het beleid hiervoor meer vanuit de gebruikerswensen opzetten, meer vanuit lange termijntrends, meer vanuit de corporate bedrijfsdoelstellingen en meer vanuit een integrale blik.

Het publiek domein is hierbij vooral een lange termijn waardecreator. Aspecten als Value Driven Maintenance, goed beheer kan waarde creëren, en Asset Lifecycle Management, kosten-kwaliteit vanuit de lange termijn levenscyclus van het beheerobject, spelen daarbij een rol. 

Het Stadionplein en de Olympische Coalitie

Het is nu nog treurig gesteld met het Stadionplein in Amsterdam, maar daar gaan we wat aan veranderen. De omgeving werd al flink opgeknapt. Het Stadionplein is één van de vier onderdelen van het Olympisch Gebied. Tien jaar geleden had het op een haar na gescheeld, of het Stadion uit 1928 was gesloopt. Maar het werd prachtig gerenoveerd en huisvest nu steeds meer ‘Olympische’ instellingen, zoals de Johan Cruyff Foundation, het Olympic Experience en de Richard Krajicek Foundation. Er vinden evenementen plaats als de Marathon van Amsterdam en de NK Athletiek. Het terrein rondom het Stadion wordt gerenoveerd en wordt een podium voor stedelijke evenementen.

Naast het Stadion is in de afgelopen jaren een complete nieuwbouwwijk verrezen. Met bijna 1.000 woningen is het Olympisch Kwartier het grootste project binnen de Ring A10 van Amsterdam. Een mix van luxe en sociale huurwoningen, alle opgetrokken in Berlage nieuwe stijl. Zeer hoogstaande architectuur van vooraanstaande Nederlandse architecten als Lafour en Wijk en Rudy Uyttenhaak, en een grote investering in geïntegreerde kunst.

Achter het Stadion komt het Park Schinkeleilanden tot ontwikkeling, het recreatiegebied voor de omwonenden, maar ook de verbinding tussen het Vondelpark en het Amsterdamse Bos, een grote groene recreatieve zone die dwars door Amsterdam loopt.

Andere positie in Amsterdam

Ook in de omgeving verandert er veel. Nog maar tien jaar geleden was dit echt een rafelrand van de stad. Voorbij de Ring kwam je in een groen extensief gebied met sportvelden en moestuintjes. Dat is inmiddels veranderd. Het hoofdkantoor van de ING werd gebouwd, de zone naar Amstelveen kreeg een stedelijke ontwikkeling. In de komende decennia bouwt Amsterdam hier aan zijn nieuwe centrum, de Zuid-as. Hier komen de hoofdkantoren van alles wat met Legal en Finance te maken heeft in Nederland. Er komen woningen en het nieuwe TGV-station, vlakbij Schiphol. In totaal 2 mln vierkante meter aan vastgoed in dit nieuwe stedelijke centrum.

Veel kansen dus voor het Stadionplein, maar tegelijkertijd geen gemakkelijke opgave. Het plein ligt aan een enorm drukke verkeersknoop. Cultuurhistorie biedt veel kansen, maar ook tot een veelheid van met elkaar strijdige meningen over wat er wel en niet mag in dit gebied. De buurt kent nog alle plannen die in het verleden niet doorgingen.

Programma

Ons doel is om alle auto’s ondergronds te krijgen, een ondergrondse supermarkt, restaurants, een nieuw gebouw aan het plein om het meer af te schermen, maatschappelijke voorzieningen, restaurants, cafés en terrasjes in de ‘plint’ en woningen daarboven. Het plein zelf wordt een aantrekkelijk autovrij verblijfsgebied met een groen karakter. Op het plein mogen kiosken of paviljoens komen waarin ook nieuw programma kan worden opgenomen.

Strategie: hoge kwaliteit aantrekken

Hoger, sneller, verder. Dat is de Olympische kreet. Wij staan nu op het punt om voor het plein een ontwerper aan te trekken. Onze strategie is de hoogste kwaliteit naar deze plek te halen. De eerste stap daarvoor is een stedenbouwkundig schetsontwerp. Dat wil zeggen dat we bewust in het ontwerp nog niet alleen op het plein zelf gaan zitten. De analyse moet zijn gericht op het omliggende stadslandschap en de positie van dit gebied in de stad. Van daaruit moet er een concept voor het plein komen. Hoe leggen we de relatie met het Stadion? Hoe lossen we de verkeersknoop op? Wat betekent het straks om hier de stad binnen te komen? Welke schakel wordt het plein in de zichtas uit de aanliggende woonbuurt? Wat wordt de relatie met het Stadionterrein? Dit zijn allemaal vragen die we beantwoord willen zien. Stadslandschap stuurt ontwerp, plein stuurt gebouwd programma, en dus nadrukkelijk niet andersom.

Om kwaliteit aan te trekken hebben we een extern begeleidingsteam ingericht met daarin één van de meest gezaghebbende ruimtelijk strategen van Amsterdam, de directeur van het nationale Stimuleringsfonds voor de Architectuur en de Vlaams Bouwmeester. Onze filosofie is dat het niet alleen voldoende is om een ontwerper van naam en faam aan te trekken, maar dat ons opdrachtgeverschap zo moet zijn ingericht dat we het uiterste uit deze ontwerper halen. Het Begeleidingsteam adviseert ons over de aan te trekken ontwerpers.

Wat maakt een plein tot een succes?

Over het ontwerp is nog veel meer te vertellen, en ook over de ruimtelijke geheimen voor het creëren van een goed plein. Over dat wij in Nederland weinig traditie hebben in goede verblijfspleinen. Over het belang van goede pleinen voor een stad; kunt u zich een stad zonder pleinen voorstellen? Over de voortdurend veranderende positie van pleinen in de afgelopen eeuwen. Over de wanden die een plein maken, en de juiste menging van functies. Over de publiekstrekkende polen aan weerszijden van een plein. Over de vijf pleintypologieën van Paul Zucker of de zes van Gehl en Gemzoe. Over de traditionele versus de modernistische ontwerpbenadering.

Ook hier is de relatie tussen hardware en software weer één van de belangrijkste geheimen. Al ruim 110 jaar geleden maakte Camilo Sitte zich zorgen dat de functie van het plein als levendige ontmoetingsruimte zou ophouden te bestaan. Er waren namelijk twee innovaties geïntroduceerd in de samenleving: kranten en waterleidingen. De kranten verdrongen de stadsomroepers. De waterleidingen verdrongen de stadspomp. Sindsdien zijn er veel pessimistische publicaties over de toekomst van pleinen verschenen, maar ook realistische.

Stipo behoort tot die laatste ‘school’. Natuurlijk trekken we ons steeds meer terug in ons huis en in onze auto. Natuurlijk wordt het publieke leven versnipperd door de introductie van winkelcentra en luchthavens en internet. Maar tegelijkertijd is het mogelijk om veel pleinen autovrij te maken en ontstaat er door de groei van singles en creatieven een totaal nieuwe terrascultuur. De dingen worden anders, niet per se slechter.

Vier nieuwe podia voor de stad

Maar wat betekent dit nu voor het Olympisch Gebied? We voegen daar in feite vier nieuwe podia toe aan de stad: het park Schinkeleilanden, het Stadion zelf, het terrein rondom het Stadion èn het Stadionplein. De vraag die wij ons op gegeven moment gingen stellen is: welk programma krijgen al die podia eigenlijk? Er is immers niets zo treurig als een podium dat in al zijn schoonheid leeg staat te wezen.

Naast het hardware project hebben we daarom nu een software project voor het Olympisch Gebied lopen. Niet dat we geloven dat we de programmering van pleinen kunstmatig van bovenaf kunnen opleggen. We geloven echter wel dat we meer gebruik kunnen maken van initiatieven die mensen, instellingen en bedrijven toch al hebben. We kunnen faciliteren dat we initiatieven bij elkaar brengen, en dat we nieuwe investeringen naar het gebied trekken. 

We hebben de afgelopen periode gesprekken gevoerd met tientallen partijen: buurtbewoners, sportinstellingen, cultureel ondernemers, culturele instellingen, sociale partners, beleggers, stedelijke netwerken, reclame adviseurs, cultuurhistorici en architectuurdeskundigen. Dit heeft ons vele ideeën opgeleverd. Bijvoorbeeld om jongeren uit de omliggende buurten in teams te laten sporten met elkaar, en dat te laten ondersteunen door de Johan Cruyff Foundation. Of het plan om vanuit Amsterdam een groet aan Bejing te geven, 8 dagen voor de Spelen aldaar, met een optreden van het Koninklijk Concertgebouw orkest vanaf het Stadionplein, en daarmee dit gebied voor de wereld op de kaart te zetten. Of het idee om de Sport Allee Amsterdam te vormen die als een sportloper door de stad heen loopt. Of het idee om een internationaal netwerk van alle Olympische steden op de wereld op te richten. Met dit alles positioneren we in feite het Olympisch Gebied als een heel eigen gebied in de Creatieve Stad Amsterdam. Er komen allerlei projecten uit voort, van klein tot groot, waardoor we ook nu al snel de eerste resultaten kunnen laten zien.

Vijf subthema's

Onder het thema de Olympische Gedachte werken we nu aan vijf subthema’s, die elkaar overlappen zoals de Olympische ringen dat doen. We verbinden daarin sport en cultuur, sport en ondernemen, sport en beleving, etc. De eerstvolgende stap is om met de losse partijen tot een gemeenschappelijk programmaboek te komen, en daarna tot een gemeenschappelijke Culturele Coalitie voor het Olympisch Gebied. We hebben daarbij programma nodig, maar ook financiering. We spreken grote vastgoedbezitters in de omgeving erop aan dat de waarde van hun vastgoed groter wordt als zij hier goed in investeren. 

Al deze ideeën over de Software vervlechten we weer met de Hardware. Het ontwerp moet immers ruimte bieden voor al deze activiteiten, ruimte om de Coalitie in de komende decennia uit te laten groeien en nieuwe onverwachte wegen in te laten slaan. Het proces van uitwisseling daartussen is een proces dat bij bewoners en instellingen tot enthousiasme en inspiratie leidt, in plaats van het defensief reageren op andermans plannen.

Meer lezen

Elders op onze site kunt u meer lezen over de projecten die in dit artikel aan de orde komen:

• Stipo-aanpak voor pleinen, met veel achtergrond informatie
• Visie Museumkwartier en Museumplein Amsterdam
• Kultuurstraat Enschede Zuid
• Structuurvisie 'Mozaïekstad' Oost/Watergraafsmeer (PDF, 3,2Mb)
• Stadslandschappen Oost/Watergraafsmeer (PDF, 1,7Mb)
• Sociale Ruimtevraag Oost/Watergraafsmeer (PDF)
• Forbidden Fruits of Urban Exploration
• Nieuw Wonen Veenendaal Oost
• Beheervisie Havenbedrijf Rotterdam
• Stadionplein
  • waaronder een Speech over pleinen (PPT, 3Mb)
  • met het Achterliggende verhaal (Word)
• Olympisch Kwartier
• Olympische Coalitie

Dit artikel is grotendeels gebaseerd op de speech van Stipo tijdens de Annual Quality Streetscapes Conference in Londen.

Meer weten

Contactpersoon: Hans Karssenberg
Klik hier om Hans een mail te sturen
Of klik hier voor de contactgegevens van Stipo