Buurtcontacten en eigenaarschap in de zone tussen prive en publiek

‘Het is de ruimte tussen de voordeur en de straat’. Zo beschrijven we de hybride zone in de enquêtes die we bij bewoners van enkele straten in Rotterdam afnemen. Bij de meeste mensen beter bekend als de voortuin, een geveltuin of als stoep. Want de zone komt in verschillende soorten en maten. Soms als tuin met een hekje eromheen, maar in andere gevallen is het een geveltuin. Een portiek kunnen we er ook als een beschouwen. En in veel hoogstedelijke gebieden lijkt het soms dat er helemaal geen hybride zone is, wanneer de gevel direct aan de straat grenst.

De overgang van privé en publiek

Daniel Heussen (architect), Eric van Ulden (stedenbouwkundige), Sander van der Ham (stadspsycholoog), Gwen van Eijk (Sociologe en criminologe) en Wijnand Galema (architectuurhistoricus) wilden aandacht voor deze ruimte. ‘Het is een vergeten ruimte in de stedelijke ontwikkeling, omdat het precies tussen het domein van de architect (de gevel) en dat van de stedenbouwkundige (de straat, openbare ruimte) invalt’, aldus Daniel en Eric. Want, zoals blijkt uit onderzoek, speelt meer dan 80% van de informele buurtcontacten zich af in deze zone (Skjaeveland & Garling, 1997).

En dat heeft een reden, het is namelijk een overgangsgebied tussen het privé domein en het publieke domein. Er waren al wel termen voor de ruimte, zoals de ‘Delftse Stoep’ of ‘drempelruimte’. Termen die in Rotterdam vaak gebruikt worden. Ook de term ‘Encroachment zone’ komt voorbij. Geen van alleen slagen ze er echt in om aan te duiden waar het om gaat in die specifieke ruimte.

We noemen het uiteindelijk de hybride zone. ‘Hiermee benadrukken we vooral dat de overgang tussen privé en publiek niet plotseling is, maar vaak heel geleidelijk en per plek verschillend. Maar ook dat het zowel om de fysieke aspecten van de zone, als om sociale en psychologische processen gaat.’

Want hoewel de contacten in de hybride zone vaak vluchtig van aard zijn dragen ze wel bij aan het leren kennen en aanspreken van buurtbewoners. Dit contact is in steden niet altijd meer vanzelfsprekend. Allerlei partners investeren niet voor niets veel geld en energie in buurten om de sociale cohesie te versterken. Een succesvolle hybride zone kan hieraan een belangrijke bijdrage leveren.

De hybride zone is zowel belangrijk voor bewoners en gebruikers van de aangrenzende panden als voor gebruikers van de straat:

• Bewoners en gebruikers van panden: omdat ze een controleerbare omgeving biedt. Het is immers mogelijk om een hekje of een schutting om de zone te plaatsen. Daarmee ontstaat een klein stukje persoonlijk territorium dat alleen visueel toegankelijk is voor anderen. Dit stukje territorium biedt echter een veilige omgeving van waaruit bewoners contacten kunnen leggen met zowel buren als onbekenden maar ook de straat in de gaten kunnen houden.

• Straatgebruikers: Een ander belangrijk aspect van de hybride zone is dat ze sterk bijdraagt aan de beleving van de straat. Uit een schouw naar enkele voorbeelden blijkt bijvoorbeeld dat hybride zones waar bewoners trots op zijn er vaker mooier uitzien en beter verzorgd worden. Het effect hiervan is dat het prettiger wordt om door de straat heen te lopen en er te verblijven.

Er zijn veel factoren van invloed op de hybride zone. Een goede hybride zone waar mensen zich prettig voelen en gemakkelijk contact leggen met bijvoorbeeld hun buren, ontstaat daarom niet zomaar.

Op zoek naar succesfactoren

We gaan daarom op zoek naar de factoren die bijdragen aan het gebruik van de hybride zone. Met andere woorden, de succesfactoren. In dit onderzoeksteam nemen Daniel en Eric het architectonische- en stedenbouwkundige onderzoek en advies voor hun rekening. Zij zullen zich richten op het fysieke aspect. Hoe is de zone ingericht? Zijn er verschillen in bestrating? Is er beschutting in de vorm van een heg of een schutting? Ziet de hybride zone van een hoekwoning er anders uit?

Omdat het gebruik van de hybride zone over meer gaat dan alleen de inrichting neemt ook sociologe en criminologe Gwen van Eijk van de Universiteit Leiden deel. Zij doet het sociale onderzoek naar de voorwaarden voor het ontstaan van sociaal contact en hoe de hybride zone bij kan dragen aan het proces van sociale identificatie (wie is de ander en hoe verhoud ik mij tot die ander). De hybride zone is voor deze identificatie vaak het toneel omdat het al snel ervaren kan worden als een veilige omgeving. Uiteindelijk draagt dit bij aan gevoelens van vertrouwdheid en familiariteit.

Vanuit dit perspectief is de hybride zone met name interessant omdat er zowel ontmoeting ontstaat tussen bekenden (zoals buren) en onbekenden (willekeurige voorbijgangers).

Ook speelt beleving een belangrijke rol en dan met name de redenen waarom mensen gebruik maken van de hybride zone en deze zich soms zelfs toe-eigenen. Stadspsycholoog Sander van der Ham van Stipo onderzoekt de psychologische aspecten die ten grondslag liggen aan eigenaarschap. Want geen enkele hybride zone wordt succesvol wanneer mensen zich er niet veilig voelen. Met andere woorden, wanneer zij de zone niet tot een plek kunnen maken die eigen voelt, waar de bewoner controle over heeft, zicht thuis voelt. Dit noemen we ook wel toe-eigening.

Wanneer bewoners de hybride zone toe-eigenen dan ontstaat er trots en verantwoordelijkheid. Essentiële voorwaarden voor het slagen van de zone. Psychologische processen spelen hier een belangrijke rol in. Sander gaat daarom op zoek naar de onderliggende (bewuste en onbewuste) processen die eraan bijdragen dat mensen zich de hybride zone toe-eigenen.

Dit eigenaarschap en de beleving raakt ook sterk met andere onderzoeks- en adviestrajecten waar Stipo aan werkt. De plintenaanpak die Hans Karssenberg voor de Rotterdamse binnenstad en de Weesperstraat in Amsterdam ontwikkelde is hier een voorbeeld van. Want aan een prettige straatbeleving dragen niet alleen de plinten bij, maar ook de inrichting en het gebruik van de hybride zones.

Tenslotte schrijft Wijnand Galema, architectuurhistoricus, een essay over de hybride zone door de eeuwen heen.

Het onderzoekstraject

Het onderzoek naar de hybride zones levert niet alleen een onderzoek op. Bewust heeft het onderzoeksteam ervoor gekozen er meer aan te verbinden om het traject breder onder de aandacht te brengen. Maar ook om ervoor te zorgen dat het onderzoek daadwerkelijk toegepast kan worden in de praktijk. Hieronder een beschrijving van de onderdelen van het onderzoekstraject.

Onderzoek

De kern van het onderzoek naar de hybride zones is de zoektocht naar de succesfactoren van de hybride zone. We onderzoeken de komende periode welke factoren bijdragen aan frequent gebruik van de zone, maar ook de factoren die bijdragen aan het gevoel van eigenaarschap en sociale interactie. Over dit onderzoekstraject schrijven wij een onderzoeksverslag, mede voor subsidieverstrekker SfA. Dit verslag zullen wij uiteraard publiceren op onze website en via andere kanalen.

Publicatie

Naast dit onderzoeksverslag willen we ook een uitgebreidere publicatie maken met de casestudies die wij gedaan hebben. NAi Publishers gaf een intentieverklaring uit om een publicatie van het onderzoek uit te geven.

In deze publicatie beschrijven wij de casussen van de huidige partners. We trekken hier de lessen uit zodat we de faal- en succesfactoren op alle vier de perspectieven (architectonisch, stedenbouwkundig, sociologisch & psychologisch) kunnen beschrijven. De publicatie wordt hiermee een handboek voor allerlei professionals in de stedelijke ontwikkeling, woningcorporaties, overheden en andere partijen om zelf op een andere manier naar de hybride zone te kijken.

Voorafgaand aan de beschrijving van de cases geeft iedere onderzoeker een theoretische inleiding op de hybride zone vanuit zijn eigen vakgebied. De publicatie zal in de loop van volgend jaar gerealiseerd worden.

Adviezen en maatwerk voor de partners

We merken dat er in de stedelijke ontwikkeling steeds meer aandacht is voor de hybride zone. Woningcorporaties, deelgemeente/stadsdelen, maar ook andere partners zijn steeds meer bezig om bewoners met elkaar in contact te brengen. De succesfactoren van de hybride zone achterhalen kan deze partijen daarom een nuttig hulpmiddel in handen geven om bijvoorbeeld sociaal contact te stimuleren. Als onderzoeksteam vinden we het daarom belangrijk dat er partijen zoals woningcorporaties aansluiten. En dit doen zij gelukkig ook.

Op dit moment hebben wij, naast subsidieverstrekker SfA, drie opdrachtgevers. Dit zijn woningcorporaties Woonstad en Woonbron en ontwikkelaar ERA Contour. Zij dragen een aantal straten voor waar wij onderzoek gaan doen, in ruil voor een kleine financiële bijdrage. Woonstad bracht in Pendrecht een aantal straten in, Woonbron drie straten in Rotterdam (Zevenkamp, Beverwaard, Delfshaven) en één in Delft. En tenslotte bracht ERA Contour een locatie in Rotterdam in.

Voor deze partners onderzoeken we de plekken die zij benoemd hebben. Op basis van dit onderzoek hier en de bewoners en partners die we spreken brengen we concrete adviezen uit vanuit de verschillende disciplines in het onderzoeksteam. Omdat we met casestudies werken zijn deze adviezen heel praktisch. De wens vanuit de opdrachtgevers, maar ook vanuit het onderzoeksteam zelf, is dat er direct met de adviezen aan de slag gegaan kan worden.

Met onze partners werken wij de komende periode verder aan het onderzoek naar de hybride zones. Hierbij zijn meer en nieuwe partners altijd welkom. De hybride zone heeft voor veel partners in wijken een toegevoegde waarde. Met name nu, wanneer het steeds meer gaat over de zelfredzaamheid, de bewuste burger, eigen kracht, enz. Het vraagt om andere plekken en manieren om het contact met en tussen bewoners te starten en versterken. Een succesvolle hybride zone draagt bij aan dit proces.

Prijsvraag

Tijdens het onderzoekstraject zullen we een prijsvraag uitgeven waarin de hybride zone centraal staat. Over deze prijsvraag zullen we de komende maanden meer duidelijkheid geven op onze website en via andere media.

Meer weten

Contactpersoon: Sander van der Ham
Klik hier om Sander een mail te sturen
Of klik hier voor de contactgegevens van Stipo

Klik hier voor de website va De Ecotecten.