Naar een organischer stedelijke vernieuwing

Natuurlijke wijkvernieuwing

Natuurlijke wijkvernieuwing is een nieuwe, meer geleidelijke vorm van stedelijke vernieuwing. De natuurlijke, of organische wijkvernieuwing kent als belangrijkste principes:

het vernieuwingsproces verloopt op meer op natuurlijke of organische wijze (in plaats van planmatig via een eenmalige en vaak grootschalige sloop-nieuwbouw), waardoor de vernieuwing beter aansluit op de eigen ontwikkeling van de wijk van binnenuit,
beheer en ontwikkeling worden samen genomen; beheer wordt met zijn structurele aandacht en investeringsstromen ingezet als belangrijk ontwikkelinstrument (in plaats van als gescheiden wereld te worden behandeld),
het aanboren van de kracht en de eigen investeringen van bewoners komt meer centraal te staan (in plaats van consultatie of een gescheiden traject van participatie), ook dit past bij een ontwikkeling die meer van binnenuit wordt georganiseerd.

Natuurlijke wijkvernieuwing in Antwerpen: het skatepark in het Noorderpark, acupunctuur
Natuurlijke wijkvernieuwing via archipunctuur (architectonische acupunctuur) in Antwerpen: het skatepark in het Noorderpark

Stedelijke vernieuwing is in deze aanpak niet meer een project, maar een voortdurende ontwikkeling. Vanwege de dynamiek van de wijk door de jaren heen zelf is het zinvoller om mee bewegend met die wijk toe te werken naar een duidelijke stip aan de horizon, dan eindbeeld en route in detail vast te leggen.

Deze andere vorm van stedelijke vernieuwing is en wordt inmiddels op tal van plekken in Nederland toegepast, zoals in de Eindhovense wijk Woensel West, Zwolse wijk Dieze-Oost, de Enschedese wijk Wesselerbrink, de Rotterdamse wijk Schiebroek en de Roosendaalse wijk Westrand. Mede ingegeven door de economische crisis is de methode van Natuurlijke Wijkvernieuwing in deze situatie een alternatief voor de projectmatige wijkontwikkeling van de wijk.

Wie goed kijkt ziet ook in onze buurlanden België en Duitsland goede voorbeelden van natuurlijke wijkvernieuwing, daar ingegeven door een beperktere rol van de lokale overheid. Een voorbeeld is de stadsplanning in Antwerpen, waar door gebrek aan een corporatiesector al jaren stadsontwikkeling via archipunctuur wordt bedreven. Een voorbeeld is het ‘spelen met stedelijke voorzieningen': zo werd de nieuwe stedelijke Permeke stadsbibliotheek bewust in één van de armste wijken neergezet. Maar ook in een stad als Berlijn is een reeks initiatieven van tijdelijk gebruik op gang gekomen; een school die langzamerhand naar Nederland overwaait en die is op te vatten als een nieuwe vaak culturele vorm van natuurlijke wijkvernieuwing. De foto's in dit artikel geven een aantal illustraties van de archipunctuur in Antwerpen.

Een ander proces

Natuurlijke Wijkvernieuwing heeft de volgende kenmerken:

Proces - het inzicht dat wijkontwikkeling in eerste instantie een proces is, dat op onderdelen (thema's en gebieden) een projectmatige invulling krijgt
Streefbeeld - het proces wordt opgezet op basis van een goed omschreven streefbeeld, ofwel waar staat de wijk over 15 tot 20 jaar, inclusief context en positionering ten opzichte van andere gebieden. Essentieel is ook de vraag welke rol het gebied speelt bij het versterken van de stad
Interdisciplinair - dus niet alleen fysiek. Maar ook bijvoorbeeld maatschappelijks stijging, wijkeconomie en culturele interventies vallen onder natuurlijke wijkvernieuwing
Meerjarige programma's - op basis van het streefbeeld worden een aantal meerjarige programma's opgesteld, die een aantoonbare of aannemelijke bijdrage gaan leveren aan de realisatie van het streefbeeld, ofwel wat is nodig om de situatie van de wijk over 15 tot 20 jaar te bereiken
Programmasturing - sturing op de meerjarige programma's gebeurt op basis van monitoring van gewenste (maatschappelijke) effecten en niet zozeer op behaalde projectresultaten
Kortlopende projecten - de uitvoering van de meerjarige programma's gebeurt in kortlopende projecten en activiteiten, variërend van 2 tot 4 á 5 jaar
Flexibiliteit en transparantie - binnen de meerjarige programma's wordt flexibel maar transparant opgegaan met de keuze voor de kortlopende projecten en activiteiten
Beheer samen met ontwikkeling - het inzicht dat binnen het proces van Natuurlijke Wijkvernieuwing geen strikt onderscheid tussen beheersactiviteiten en ontwikkelingsprojecten bestaat
Geen meerjaren planmatige aanpak - het inzicht dat veranderende omstandigheden en de uitvoering van projecten en activiteiten op hun beurt ook de wijkontwikkeling beïnvloeden, en dat dit nadrukkelijk een rol speelt in de keuze van de volgende projecten en activiteiten, ofwel het werken met een meerjarige planmatige aanpak (of projectstructuur) wordt losgelaten
Comakers - het inzicht dat Natuurlijke Wijkvernieuwing de kans biedt aan andere partijen dan gemeente en woningcorporaties om hun bijdrage te leveren aan het realiseren van het streefbeeld, volgens het principe van comakers (zie onder)
Ruimte voor toekomstige innovaties - gedurende het langjarige proces van Natuurlijke Wijkvernieuwing ontstaan nieuwe kennis en nieuwe inzichten die alle betrokken partijen (comakers) kunnen helpen ook in de toekomst heldere en scherpe keuzes te maken, ofwel er is voldoende ruimte voor vernieuwingen die in 2009 nog niet bekend zijn maar wel cruciaal kunnen zijn voor de wijkontwikkeling
Ruimte voor tijdelijkheid - het meerjarige proces van Natuurlijke Wijkvernieuwing biedt alle kansen om gebruikt te maken van tijdelijke projecten en activiteiten, ofwel experimenten van de "tussentijd".

Natuurlijke wijkvernieuwing via acupunctuur in Antwerpen: een folley met boomstammen

Planmatige vs. natuurlijke wijkvernieuwing

Peter Beijer, een van de eerste auteurs over natuurlijke vernieuwing, vat in zijn publicatie voor KEI de verschillen tussen de planmatige en natuurlijke vernieuwing als volgt samen:

Planmatige, eenmalige vernieuwing	Natuurlijke, continue vernieuwing
- Wijkvernieuwing heeft een duidelijk begin en werkt lineair naar een duidelijk einde	- Wijkvernieuwing verloopt cyclisch via deelprojecten en deelprocessen en heeft een open einde
- Wijkvernieuwing moet sneller	- Wijkvernieuwing kan sneller, maar pas het tempo aan aan de wijk en aan de stad
Wijkvernieuwing moet toewerken naar een gemiddelde	- Wijkvernieuwing moet toewerken naar een duidelijk profiel, dat altijd zal afwijken van het gemiddelde
- Wijkvernieuwing moet integraal, sociaal en fysiek in evenwicht zijn	- Wijkvernieuwing durft vooral die dingen sectoraal te doen die nodig zijn, zolang de samenhang maar niet verloren gaat
- Wijkvernieuwing is een blauwdruk	- Wijkvernieuwing is een perspectief, dat door improvisaties wordt waargemaakt (witdrukplanning)
- Wijkvernieuwing vraagt om een gedegen sturing	- Wijkvernieuwing vraagt om een zorgvuldige samenwerking
- Wijkvernieuwers weten precies wat ze willen	- Wijkvernieuwers stellen zich kwetsbaar op en zoeken op transparante wijze samen met anderen naar de juiste koers en oplossingen

Natuurlijke wijkvernieuwing via acupunctuur in Antwerpen: de vijver voor het Museum van Schone Kunsten

Tweede helft 2010: vier sessies met KEI en partners

Na publicatie van de N7 Natuurlijke wijkvernieuwing in 2004 is het gedachtegoed van Natuurlijke wijkvernieuwing de laatste tijd populair geworden. Tegelijkertijd roept het verschillende vragen op. Reden voor KEI, Gerrichhauzen en Partners, Bureau 77, Nieuwe Maan, Trancity en STIPO om in de tweede helft van 2010 de volgende vier (deels besloten en deels voor alle KEI-partners toegankelijke) bijeenkomsten te organiseren:

11 okt 2010: de werkwijze (besloten atelier)
3 of 4 nov 2010: de praktijk (open sessie)
17 nov 2010: de organisatie en financiering (besloten atelier)
7 dec 2010: de professionals (open sessie)

Nadere informatie per sessie volgt de komende tijd. Zie ook het dossier natuurlijke wijkvernieuwing op de website van KEI.

Meer achtergrond

In 2010 en 2011 is de natuurlijke wijkvernieuwing (2.0) het hoofdthema voor het KEI-Centrum. Stipo denkt met KEI-Centrum, Gerrichhauzen en partners, Nieuwe Maan, Trancity en Peter Beijer mee in dit traject en levert ook zelf voorbeeldprojecten om de toepassing verder op te zoeken. Stipo past het principe van natuurlijke wijkvernieuwing zelf toe in projecten, waaronder in Schiebroek in Rotterdam Noord en Roosendaal waar vanuit het principe van synchroniciteit gebiedsinvesteerders bijeen zijn gebracht.

In 2004 publiceerde KEI het essay Natuurlijke wijkvernieuwing (N7), van de hand van Gertjan Arts, Peter Beijer, Alwin Beernink en Andre Buijs.

Eveneens uit 2004 is de publicatie van Stipo en Stadsdeel Enschede Zuid voor het IPSV-project van het ministerie van VROM in de Enschedese wijk Wesselerbrink. De methode beschrijft de gevolgde methode die Leefsturing is genoemd maar in feite ook een vorm van natuurlijke wijkvernieuwing behelst.

Van 2008 is de publicatie die Stipo (Hans Karssenberg) heeft geschreven, voortbouwend op deze twee eerdere publicaties: de N14 ‘Vernieuwen tussen Chaos en Orde, over competenties, organisaties en beroepsuitoefening', meer focussend op de nieuwe professionals en nieuwe vaardigheden die nodig zijn.

In 2010 verscheen De Spontane Stad onder redactie van Uhrhahn, waar ook Stipo een bijdrage aan leverde. Hierin wordt de verschuiving naar het katalyserende, spontane meer door een stedenbouwkundige bril bezien.

Begin 2011 verscheen de N19 'Stedelijke vernieuwing na de crisis', waarin door een denktank waar ook Stipo lid van was de contouren voor een nieuwe aanpak worden geschetst. Ontwikkelend beheren, eigenfrequentie, welbegrepen belang en verdienmodellen zijn daarin kernwoorden, alle onderdeel van de Natuurlijke wijkvernieuwingsaanpak.

Zie ook het blog Natuurlijke Wijkvernieuwing, het KEI dossier en word lid van de LinkedIn groep Natuurlijke wijkvernieuwing om alle nieuwsberichten te volgen.