Was ik maar een Brinker

Kultuurstraat Wesselerbrink (Enschede-Zuid). IPSV voorbeeldproject voor het ministerie van VROM.

Winnaar van de Ecorys Herstructureringsprijs 2005.

Wesselerbrink: aandachtswijk

De Wesselerbrink is één van de 56 aandachtswijken van het ministerie van VROM. Het is een typische jaren '70 wijk, met een functionele stedenbouw en uitstraling, ingericht volgens het principe van functie-scheiding. Er liggen veel fysieke opgaven, maar er is ook een omvangrijke sociale problematiek. De wijk heeft veel lage inkomens. Het is bovendien dé multiculturele wijk van Enschede. De bewoners zijn sterk georganiseerd.

Stedelijke vernieuwing

Er gebeurt de komende jaren veel in de Wesselerbrink. Er gaan allerlei projecten en initiatieven lopen die bijdragen aan de stedelijke vernieuwing van de wijk:

• Herstructurering van 1.400 woningen in het noorden van de wijk, een sociale en ruimtelijke ingreep: sloop-nieuwbouw van 400 woningen en renovatie van de overige; daarnaast bijvoorbeeld ook realisatie van een brede school
• Revitalisering van het complete winkelcentrum, toevoeging van winkelareaal, verbetering uitstraling, integrale herinrichting van de omliggende openbare ruimte
• Nieuw- en verbouw van belangrijke voorzieningen zoals het gezondheids-centrum, het Leger des Heils en initiatieven voor de Brede School
• Realisatie van een woon-service-zone en buurtkamerprojecten in de wijk voor ouderen
• Vernieuwing van het Wesselerbrinkpark, dat ook meer onderdeel van de wijk maken, en met een nieuwe pannenkoekenboerderij op initiatief van de woningcorporatie
• Belangrijke ontwikkelingen in de omgeving die de wijk op termijn een nieuwe positie geven: een nieuwe economische as richting stads-centrum. Het doortrekken van de rijksweg A12 naar Duitsland en een nieuwe landgoederenwijk direct ten zuiden van de Wesselerbrink.

Sociaal en fysiek

Bij dit soort ingrepen komen sociale en culturele voorzieningen vaak in een ondergeschikte rol en raken ze ruimtelijk in de verdrukking. Tegelijkertijd zijn ze van wezenlijk belang voor een leefbare en bruisende wijk. Juist daarom wil het stadsdeel ervoor zorgen dat deze stedelijke projecten ook een forse investering in de sociale en culturele infrastructuur opleveren. In sociale en culturele gebouwen, sociale en culturele openbare ruimte, sociale en culturele activiteiten, sociale en culturele trots en in nieuwe sociale en culturele kansen voor de wijkbewoners.

Wijkaanpak avant la lettre dus!

Kultuurstraat - Wat is het?

Dit gebeurt door de initiatieven aan elkaar te koppelen in het Kultuurstraatconcept. Projecten worden niet afzonderlijk opgepakt. Waar het mogelijk is worden slimme verbintenissen gemaakt om de sociale en culturele ruimtevraag onder te brengen. Het idee is afgeleid van het Kulturhus: een gebouw in dorpen waarbinnen alle belangrijke voorzieningen geconcentreerd zijn. Daarmee blijven veel voorzieningen behouden die zelfstanding verloren zouden gaan. De Kultuurstraat is niet letterlijk een straat, maar meer een metafoor om ruimtelijke en economische met sociale en culturele ontwikkelingen binnen de wijk te combineren. We spreken over een straat omdat het gaat om de combinatie van gebouwen én omliggende openbare ruimte die nodig is voor sociale en culturele activiteiten.

Plan van aanpak

Begin 2004 is in 7 maanden tijd een plan van aanpak gemaakt, in samenspraak met inwoners, investeerder, kunstenaars, wijkprofessionals, verfrissende experts van buitenaf, raadsleden en beleidsmedewerkers. De aanpak is gericht op het vergaren van informatie, toekomstideeën, visies, initiatieven en inspanningen van de gesprekspartners, de bereidheid om mee te doen, etc. Bewust is zo gestuurd op het dicht bij elkaar houden van visies en realisatie. Hierdoor zijn al tijdens de planontwikkeling de eerste projecten gerealiseerd. Momenteel lopen er veel projecten, waarvan de meeste niet door de gemeente, maar door de inwoners, wijkmedewerkers en investeerders worden getrokken. Ook hierop is bewust het project ingericht: bestaande initiatieven versterken en waar nodig met elkaar in contact brengen.

Innovatieve en creatieve aanpak: Hoe doen we het?

De innovatieve en creatieve Stipo-aanpak is de inspiratiebasis geweest om met het stadsdeel Enschede Zuid tot een eigen Kultuurstraataanpak te komen. De methode is apart beschreven voor het ministerie van VROM, zie ‘Leefsturing' (download PDF hiernaast). Essenties van de aanpak zijn:

Co-makers

Sleutelfiguren uit de wijk, inwoners, initiatiefnemers en investeerders, mensen met een lange termijnvisie op de wijk en beleidsmakers. Zij worden met een gerichte interview-methode mede eigenaar (co-maker) van het plan van aanpak en het Kutuurstraat-concept. Er zijn vele co-makers bij dit project betrokken. Vanaf het begin wordt aan draagvlak opgebouwd. Daarnaast zijn ook de verantwoordelijke raadsleden vanaf het begin betrokken bij het uitwerken van streefbeelden voor de wijk.

Toekomstgericht

Alle gesprekken zijn gevoerd vanuit streefbeelden. Er is steeds een sprong in de tijd gemaakt naar de toekomst van de Wesselerbrink. Van daaruit is teruggeredeneerd wat er de komende jaren, ook op korte termijn, concreet moet gebeuren om dat streefbeeld te bereiken. De strategie is om de verbeelding te prikkelen en deelnemers op een positieve manier los te maken uit het hier en nu.

Middle-up-down

Deze methodiek past bovendien in een open planbenadering om met veel inspiratie uit het veld tot een doorleefd plan van aanpak te komen. Al aanwezige vernieuwende ideeën en kennis worden vanaf het begin breed gemobiliseerd. Het plan wordt niet opgelegd maar ontstaat van onderaf. Toch is het meer dan de optelsom van losse ideeën door de heldere regie die het stadsdeel hierover voert. Geen top-down, geen bottom-up, maar middle-up-down.

Enhancement

Het Kultuurstraatconcept gaat uit van de initiatieven die er al zijn, en versterkt die door ze waar het kan en waar het een toegevoegde waarde heeft slim met elkaar te verbinden. Lopende projecten worden niet gefrustreerd maar versterkt. Initiatieven van inwoners en investeerders worden niet doodgeslagen door een plan van bovenaf, maar als uitgangspunt genomen. Dit maakt de realiseringskansen van het Kultuurstraatconcept vanaf het begin zeer groot.

Kruispunten en creativiteit

Door vanuit overzicht uit de bilaterale interviews mensen bij elkaar aan tafel te zetten ontstaan spannende nieuwe combinaties en gaan co-makers hun initiatieven en ideeën aan elkaar knopen. Met ateliers ontstaat een onderlinge beïnvloeding tussen lopende projecten en acties. Het gemeenschappelijke doel is om de aan het begin met co-makers en raadsleden opgestelde streefbeelden voor de sociale en culturele infrastructuur gerealiseerd te krijgen.

Integraliteit als resultaat, niet als uitgangspunt

Door vanuit enkelvoudige bilaterale gesprekken te werken en daar selectief en gericht de kruispunten tussen te organiseren blijft het proces beheersbaar en enthousiasmerend voor de deelnemers. Integraliteit is geen doel op zich dat leidt tot te grote praatclubs waar weinig uit voortkomt, maar wel een resultaat.

Integreren van denken en doen

Vanaf het begin worden streefbeelden aan concrete uitvoeringsacties gekoppeld. Er worden concrete proefprojecten gestart om meteen al uitvoering te geven aan vernieuwende ideeën uit het Kultuurstraatconcept. Tegen de tijd dat het plan van aanpak er ligt is daardoor al gestart met de uitvoering, waardoor het geen papier blijft. Dit zijn belangrijke impulsen voor de deelnemers om de vernieuwing gaande te houden. Het concept wordt direct tot een concreetheid gebracht die weer bijdraagt aan het vertrouwen en enthousiasme van de deelnemers.

Van mensen naar meters

Een steeds terugkerende vraag bij herstructurering is: hoeveel vierkante meter hebben we voor de voorzieningen nodig? Als onderdeel van het project Kultuurstraat heeft Stipo daarom de benchmark van Mensen naar Meters ontwikkeld.

Hoeveel ruimte moet u reserveren voor de sociale doelstelling in uw gemeente? Welke en hoeveel sociale voorzieningen zijn er in uw stadsdeel en wat betekent dat eigenlijk? Hét instrument om de sociale ruimtevraag te vertalen naar fysieke oppervlakte heet 'Van Mensen naar Meters'.

De zoektocht naar sociale kengetallen is een stap verder gekomen, maar nog lang niet voorbij. Door onze opgebouwde kennis met u te delen (open source) hopen wij uw reactie te krijgen en het steeds een stap verder te kunnen brengen.

Resultaten

Inmiddels lopen er vele projecten in de Wesselerbrink, aansluitend op al lopende initiatieven.

Culturen in de wijk worden bij elkaar gebracht, niet eenmalig door subsidie, maar structureel door handel tussen beide groepen op gang te brengen. Er is een lange relatie tussen handel en tolerantie. Wie geld aan elkaar wil verdienen, moet zich in elkaar interesseren. Zo is de ontwikkelaar van het nieuwe winkelcentrum geïnteresseerd geraakt in de vraag uit het Kultuurstraatconcept waarom er in het hart van een zo multiculturele wijk geen allochtone winkels zijn te vinden.

Een voorbeeld van grotere omvang is de oprichting van een nieuwe voorzieningencorporatie. Deze moet zich gaan ontfermen over de kwaliteit, de beschikbaarheid en het effectieve gebruik van al het "voorzieningenvastgoed" in de wijk. De eerste stappen worden gezet om met gemeentelijk vastgoedbedrijf en woningcorporaties (de bezitters van "voorzieningenvastgoed") tot zo'n organisatie te komen, die de huidige versnippering voorgoed doorbreekt. Tegelijkertijd zijn er vergevorderde plannen om tot sociale verzamelgebouwen te komen. Dit zijn multi-functionele accommodaties, maar bijzonder eraan is dat ze zo worden gebouwd en beheerd dat ze zowel door de dag, als door de jaren heen in dezelfde ruimte verschillende voorzieningen kunnen huisvesten.

Meer weten

Contactpersoon: Hans Karssenberg 
Klik hier om Hans een mail te sturen.
Of klik hier voor de contactgegevens van Stipo.

Meer lezen

Het Plan van aanpak Kultuurstraat Enschede Zuid 'Was ik maar een Brinker' (PDF, 1 Mb) is hier als PDF-versie te downloaden.

De gevolgde methode om fysiek en sociaal effectief bij elkaar te brengen is beschreven in Stipo Methodiek voor sociaal-fysieke ontwikkeling ‘Leefsturing' (PDF, 1 Mb), om deze voor andere projecten navolgbaar te maken.

De methodiek is in drie publicaties verder uitgewerkt:

- De ReUrbA publicatie 'From Government to Governance' (PDF, 0,5 Mb) (ReUrbA was een Europees project voor stedelijke ontwikkeling, waarvoor Stipo de methodeontwikkeling heeft verzorgd; beide publicaties zijn ook beschikbaar in het Engels)

- De beknoptere ReUrbA publicatie 'It's the Process, Stupid!' (PDF, 1 Mb)

- De N14, vernieuwen tussen Chaos en Orde voor KEI Centrum geschreven door Stipo, over professionals, vaardigheden en organisatie.

Tot slot heeft de methode als basis gediend voor de digitale leeromgeving over governance bij stedelijke ontwikkeling.