Waardeketens en een nieuwe generatie broedplaatsen

Ketenbroedplaats

Denken vanuit ketens wordt steeds belangrijker in de creatieve kenniseconomie. Dit heeft ook gevolgen voor de organisatie van broedplaatsen. Waar is de broedplaats waar je als architect moet zijn? Of als modeontwerper? Kwaliteit, incubatie en doorstroming spelen daarbij ook een grote rol. Stipo stelde in samenwerking met de creatieve sector in Amsterdam een advies op voor Bureau Broedplaatsen. Het wordt nu één van de belangrijke pijlers onder het nieuwe beleid.

Clustering, interactie en kwaliteit

De grotere Nederlandse steden, met Amsterdam in een extra bijzondere positie, zijn biotopen voor creativiteit. De werkgelegenheid van de creatieve industrie stijgt en de sector draagt bij aan een leefbare stad. Maar de sector is ook divers, kleinschalig en matig georganiseerd. Weinig bedrijven hebben meer dan 50 werknemers. De creatieve industrie bestaat uit vele ZZP-ers en kleine organisaties. Ze komt moeilijk tot opschalen en breekt internationaal beperkt door. Het creatief potentieel van de steden blijft daardoor onderbenut.

Voor een succesvollere creatieve industrie en meer en betere bedrijven is het van belang om naar de huisvesting te kijken, en naar de condities voor interactie en kwaliteit. Een kenmerkend verschil met andere industrieën is de cruciale rol die informele circuits hierbij spelen. De sociale omgeving is in de creatieve industrie meer dan een aangenaam bijproduct, het is dè basis waarin creatieve producten ontstaan, worden geëvalueerd en op de markt worden gebracht. Het succes van de creatieve industrie valt of staat bij de mate van (vaak informele) interactie en clustering.

Ketensamenwerking voor een sterkere internationale positie

Wie de mechanismen van interactie en kwaliteit binnen de creatieve industrie wil begrijpen moet de waardeketen volgen. Dat is de weg die een (creatief) product aflegt van het bedenken, naar het maken, naar het verspreiden onder het publiek. In de creatieve industrie kan het bijvoorbeeld gaan om de route van een atelier in een broedplaats naar het MoMa, of de route van een R&D-centrum naar een commerciële productie, met alle tussenliggende stappen en relaties daar tussenin. Het bevorderen van ketensamenwerking kan een belangrijk middel zijn voor groei en een sterkere internationale positie van de creatieve industrie.

Smart Project Space

Bureau Broedplaatsen Amsterdam

Bij het inrichten van broedplaatsen in Amsterdam wordt nog weinig expliciet gestuurd op de condities voor de inhoudelijke samenstelling op de keten, interactie en kwaliteit. Het Bureau Broedplaatsen werd tien jaar geleden opgericht om de basis van de creatieve industrie te huisvesten of te behouden: professionele kunstenaars, vrijplaatsen en broedplaatsgroepen. Sindsdien zijn verspreid over de hele stad ongeveer 50 broedplaatsen gerealiseerd. Nog altijd is de ruimtebehoefte groot. Een selectie op kwaliteit vindt soms plaats op eigen initiatief van broedplaatsgroepen. De instroom gebeurt in veel gevallen via coöptatie.

Het stadsbestuur zet op basis van het Programakkoord vanaf 2010 middelen in om nieuwe broedplaatsen mede mogelijk te maken. De gemeente vraagt zich nu af welke strategieën te kiezen waarmee de creatieve industrie van ‘meer’ naar ‘beter’ gaat, en het broedplaatsenbeleid van breedte naar diepte.

Joris Laarman en Bone Chair

Onderzoek waardeketens: creatieve sector aan het woord

Op verzoek van Bureau Broedplaatsen en op advies van Lucas Hendricks van Kairos Co. heeft Stipo samen met Jaap Schoufour en Mehtap Karasu van Bureau Broedplaatsen onderzocht hoe de waarde van ketens voor broedplaatsen kan worden vergroot. Ruim dertig culturele marktleiders zijn geïnterviewd op de werking van de ketens en kwaliteit in hun discipline, en wat daarvan de betekenis is voor het inrichten van broedplaatsen. In dit rapport zijn hun verhalen, ideeën, initiatieven en citaten verweven.

We spraken met Thijmen van Grootheest van de Rietveld Academie; Joris Laarman; Marloes Krijnen van FOAM; Martin de Ronde van OneBigGame, Duncan Stutterheim van ID&T, Rob Malasch van Serieuze Zaken, Andries Mulder van Conservatorium Amsterdam, Harm Sas van SidLee, Nico van Bockhoven en Machiel Spaan van de Academie van Bouwkunst, Nannet van der Kleijn en Jemma Land van de AMFI, Michiel van Iersel van Non Fiction, Paul Meijer van Xpositron, Geleyn Meijer van IIP/Create, Els van Odijk van de Rijksakademie, Jo Houben van Cultuur-Ondernemen, Egbert Fransen van Cultuurfabriek, Jaspar Roos van ABN Amro Dialogues House, Rob Huisman van BNO, Peter Nijkamp van de VU, Pieter Tordoir van AMIDst UvA, Nachoem Wijnberg en Joris Ebbers van de UvA Business School en Eva Olde Monnikhof van CCAA.

De eerste reeks interviews is apart gebundeld en uitgegeven in de bundel interviews Creatieve sector Amsterdam over waardeketens en broedplaatsen. Download hier de Bundeling interviews voor het onderzoek naar de ketens binnen de Creatieve Industrie (PDF, 4Mb).

CIDA London

Internationale best practices

Daarnaast zijn expertmeetings georganiseerd en is gekeken naar theorie rond ketenvorming en best practices elders: Modestad Antwerpen, 22@Barcelona, Smart Project Space, Caballerofabriek Den Haag, Nachtlab Sloterdijk, Xpositron, The Hub en Dialogues House, Dutch Game Garden, Mode Incubator, Kennedy van der Laan en de Cultural Industries Development Agency in Londen.

De Ketenbroedplaats: een nieuw type

De wens om broedplaatsen inhoudelijk slimmer te organiseren leidt tot een nieuw type (naast de bestaande): de ketenbroedplaats. Door de selectie van huurders te baseren op waardeketens wordt de samenstelling inhoudelijk logischer en wordt de kans op interactie, opschaling en succes vergroot. Bovendien maakt het denken in ketens het mogelijk om nieuwe verbindingen te leggen met de maakindustrie, om internationaal te selecteren, om relaties met andere creatieve steden in Nederland en Europa te leggen, om opkomende sectoren als creative technologies toe te voegen, en om de afnamekant te organiseren (manifestaties en festivals). Bovendien is het beter mogelijk om ondernemerschap te ontwikkelen, cruciaal voor een succesvoller creatieve industrie.

Nachtlab van ID&T

Acht selectiemethoden voor kwaliteit

Bij een logischer inhoudelijke samenstelling hoort een strengere selectie op kwaliteit. De (vaak bijzonder strenge) selectiemechanismes die bij de opleidingen, galeries, musea, podia, fondsen en het bedrijfsleven gelden moeten – zeker vanwege de inzet van publiek geld en de schaarste aan ruimte – ook voor een groter deel van de broedplaatsen gelden.

De gemeente en de broedplaatsontwikkelaars moeten deze rol niet zelf willen vervullen, maar er dienen zich wel allerlei mogelijkheden aan om anderen in te schakelen. Er zijn acht selectiemethoden op tafel gekomen: door onafhankelijke peers, toptalenten, marktleiders, kunstonderwijs, musea en galeries, fondsen, brancheorganisaties en experts. Bij de interviews blijkt veel bereidwilligheid bij gesprekspartners om zich hiervoor in te zetten.

Om structureel kwaliteit te krijgen en te binden is het nodig in enkele jaren een aansprekende naam op te bouwen. Kunstenaars moeten erbij willen zijn. Doordat zich (inter)nationaal meer kandidaten aandienen wordt de ‘visvijver’ vergroot en nemen de mogelijkheden om toptalenten te selecteren toe: een zichzelf bevestigend systeem.

Innovatie- en incubatie-broedplaatsen

Naast de ketenbroedplaats met één subsector als vertrekpunt legt deze rapportage nog twee andere modellen op tafel: de ketenbroedplaats voor innovatie en de ketenbroedplaats voor incubatie. Bij de eerste wordt een innovatieve groep samengesteld met de opdracht aan een maatschappelijke opgave te werken (het ‘man on the moon’ principe). Hieraan worden middelen gekoppeld, bijvoorbeeld vanuit de innovatieprogramma’s. De ketenbroedplaats voor incubatie moet leiden tot een versnelde kickstart en doorstart van ondernemers uit de creatieve industrie, ondersteund door zakelijke partners.

De breedte van de waardeketen in de creatieve industrie

Ondernemerschap, interactie, internationalisering en doorstroming

Bij alle drie de modellen moet meer worden gestuurd op vier aspecten die nu nog te weinig structureel aanwezig zijn in de broedplaatsen: ondernemerschap (meester-gezel relatie, selectie huurders, inzet zakelijke marktleiders), interactie (interactieruimte en programmeur in elke broedplaats), internationalisering (opschaling, stedensamenwerking, selectie en huisvesting) en doorstroming (bij succes doorstroming, bij te weinig succes vertrek).

De vraag welk type broedplaats waar moet komen hangt sterk af van vijf factoren: 1) wat vindt de stad belangrijk? 2) wat vinden marktleiders? 3) wie vindt waar zijn zakenpartners, leveranciers, personeel en klanten? 4) wie zit al waar? En 5) waar zijn de opleidingen en de podia?

Gemeente: nieuwe netwerken

Deze nieuwe strategie doet een beroep op de organisatie van Bureau Broedplaatsen. Er zijn nieuwe netwerken te onderhouden met marktleiders, toptalenten, onderwijs, ondernemers, innovatieprogramma’s, creatieve steden, ministeries en gemeentelijke diensten. Om deze netwerken te blijven aanboren bij het organiseren van nieuwe ketenbroedplaatsen is de bestaande op de gebouwen gerichte organisatie van Bureau Broedplaatsen uitgebreid met een verbindend persoon uit de afdeling Economische Zaken die deze netwerken en nieuwe ontwikkelingen kent. De nieuwe beleidsinzet leidt tot nieuwe duidelijke rolverdeling tussen met name de dienst EZ, de Economic Development Board Amsterdam (EDBA), CAWA en Bureau Broedplaatsen.