Paleiskwartier: Straatbeleving met een hoofdletter

Stationsachterkanten: het schrikbeeld van een winderige, kille vlakte en heroïnehoertjes òf een prachtwijk die aansluit op de omgeving en de stad een tweede gezicht geeft? Het Paleiskwartier in 's-Hertogenbosch dient als inspirerend voorbeeld hoe het mooi kan zijn.

Inspiratiereis Stationsachterkanten

Vorig jaar heeft Stipo een verkenning gedaan naar de programmering en straatbeleving van een aantal stationsachterkanten in Nederland, in opdracht van de gemeente Zaanstad. Stipo organiseerde een inspiratiereis naar de stationsachterkanten van 's-Hertogenbosch en Eindhoven. Deze reis, per trein, vond plaats op 17 juni 2008 en was bedoeld voor de leden van het Bouwoverleg van de gemeente Zaanstad.

Het doel van de reis was inspiratie op te doen voor de ontwikkeling van de stationsachterkant en de wijk achter het station van Zaandam, door te analyseren wat er fout en goed is gegaan bij de andere stationsomgevingen.

Sneak preview: filmdocs

Ter voorbereiding biedt Stipo vast een sneak preview van de stations van Eindhoven en 's-Hertogenbosch. Hieronder volgen enkele korte filmpjes van 's-Hertogenbosch: hoe mooi een stationsomgeving kan zijn. 

Voorkant station 's-Hertogenbosch in 360 graden. Deze voorkant is integraal meeontwikkeld vanuit de totaalvisie op het Paleiskwartier. De doelstelling is duidelijk: het station krijgt twee gelijkwaardig functionerende gezichten. 

Van de voor- naar achterkant in 's-Hertogenbosch. Het maaiveld is opgetild over het spoor heen in een behoorlijk aangenaam ingerichte ruimte; vergelijkbaar met Zaanstad dus. 

Achterkant station 's-Hertogenbosch: de Armada's van het Paleiskwartier. Vorig jaar werden de Armada's tweede in een mondiale prijsvraag voor de beste architectuur ter wereld.

Straatbeleving in 's-Hertogenbosch

's-Hertogenbosch is hèt voorbeeld van een stationsachterkant waar veel van geleerd kan worden. Het Paleiskwartier ontwikkelt zich tot een wijk waarbij aandacht is voor belangrijke details. De totale ruimte is ontworpen vanuit de voetganger en niet vanuit de auto. Zo zijn auto's weinig in het zicht en zijn parkeerplaatsen zoveel mogelijk ondergronds of verscholen achter bomen en struiken. Voetgangers en fietsers hebben juist veel ruimte en domineren het straatbeeld. 

De ruimte is bovendien ontworpen als één geheel en niet vanuit de losse kavels die elke ontwikkelaar realiseert. De openbare ruimte is met zorg ingericht, waarbij veel aandacht is besteed aan samenhang en uitstraling. De stedelijk ontwikkelaar S. Kandhakar trad hierbij op als toezichthouder en ontwerper. 

In alles is zichtbaar dat gewerkt is aan een goede en zorgvuldige straatbeleving. De plinten van gebouwen zijn hoog en er zijn zowel stedelijke trekkende voorzieningen ondergebracht als voorzieningen voor het dagelijks functioneren van het gebied. De aansluiting op de omliggende wijken is met zorg vormgegeven. Overal in de openbare ruimte zijn voorzieningen aangebracht waar mensen even kunnen verpozen, en overal lopen, zitten en spelen ook daadwerkelijk mensen op straat. Zelfs een brug bevat een leuning waar je tegelijkertijd op kunt zitten. Groen, water en pleinen spelen een centrale rol in de vormgeving van het openbaar gebied. 

Er is overduidelijk veel ruimte voor innovatie in 's-Hertogenbosch. Dat is niet alleen te zien aan details, zoals een ingang van een parkeergarage die tegelijkertijd dient als uitkijkplatform over de centrale vijver. Het is ook te merken aan de centrale vijver, volgens de projectorganisatie de grootste zonneboiler ter wereld. Het water vangt de warmte op in de zomer en slaat die ondergronds op voor omwonenden in de winter. 

Er is ook aan de soundscape gedacht. Op belangrijke plekken kabbelt er water, een kalmerend geluid in een anders drukke stationsomgeving.

Sneak preview: fotodoc

Hieronder ziet u enkele foto's die tijdens de voorbereidingsdag van station 's-Hertogenbosch zijn genomen. Voor een uitgebreidere fotoshow of de Stipo-pagina van Flickr.com, klik hier. Als u na het openen van het nieuwe venster klikt op de 'i' in het midden van het beeld verschijnt bij iedere foto een korte toelichting op waarom dat detail relevant is voor de straatbeleving. 

Succesfactoren

In 2004 heeft de TU Delft een studie verricht naar de succesfactoren voor de gebiedsontwikkeling van stationslocaties, inzoomend op de casus 's-Hertogenbosch. Zij leggen de volgende factoren bloot: 

• ruime geografische oriëntatie: het gebied moet omvangrijk genoeg zijn, zodat de strategie zich kan richten op een bovenstedelijk schaalniveau
• inspelen op marktvraag: er is landelijk een groot tekort aan centrumstedelijke woonmilieus met wonen dicht bij culturele en andere stedelijke voorzieningen, waarbij een hoge woningdichtheid geen bezwaar is en bijzondere architectuur op prijs wordt gesteld
• duidelijke saneringsstrategie: vroegtijdig de kosten van sanering vaststellen blijkt voor succesvolle gebiedsontwikkeling cruciaal
• anticiperende grondverwerving: de gemeente of een samenwerkingsverband moet vroegtijdig verwerven om versnippering en speculerend verwerven van eigendom door derden te voorkomen
• sturen op locatiesynergie: bij stationslocaties kan dit ontstaan door ze op te delen in een fast area (transfer en service functies) en een slow area (commerciële en ontmoetings en stedelijke functies); sturing bij inrichting vindt plaats met de strategieën 'versnellen', 'verdichten' en 'veraangenamen'
• vermindering van omgevingscomplexiteit: dit is hier gebeurd door de oprichting van een publiek-private ontwikkelingsmaatschappij, waardoor continuïteit en stabiliteit ontstaat en personen weten wat ze aan elkaar hebben - dit is anders bij project-led ontwikkeling op basis van contracten met steeds weer andere concurrentieverhoudingen tussen partijen
• vertrouwen: een belangrijke succesfactor van partnership, in Den Bosch bestaande uit persoonlijk vertrouwen, een beperkt aantal spelers die een lange termijn commitment zijn aangegaan en zich als individu voor vele jaren aan het project hebben verbonden
• entrepreneurschap: gebiedsontwikkeling is een langdurig en vooraf niet voorspelbaar proces waarin kansen grijpen, momentum creëren, toeval benutten cruciaal zijn; hiervoor zijn entrepreneurs nodig met expertise, gezag, politieke contacten, onderhandelingsvaardigheden en volharding
• joint venture model: bijzonder in 's-Hertogenbosch is de risicodragende participatie door de gemeente in de joint venture.

Lees er meer over in 'Het geheim van het succes: gebiedsontwikkeling van stationslocaties' (PDF) door Mr. dr. F.A.M. Hobma.  

Meer lezen

• Achtergrond artikel over het fenomeen stationsachterkanten, met een vergelijking tussen 10 stationsomgevingen van vergelijkbare grootte met Zaanstad
• Achtergrond over plintenstrategie Stipo
• Interview met Shyam Khandakar, stedelijk ontwikkelaar van het Paleiskwartier
• De website van het Paleiskwartier
• Artikel over Eindhoven: over hoe het ook mis gaat bij Nederlandse stationsomgevingen
• Fotoshow Paleiskwartier Den Bosch.
• Download de tekst voor de kennismakingstocht door het Paleiskwartier hier. Deze rondleiding is opgesteld en beschreven door de gemeente 's-Hertogenbosch.