Over textiel, Kruikezeikers, behulpzaamheid, trots en het Tilburgerschap

In april startte het project ‘Bijzondere Dienstverlening’ in de gemeente Tilburg. Het project richt zich op gedrag in de openbare ruimte. Wat willen mensen wel en niet met elkaar in de openbare ruimte, waar ligt de grens tussen wat zij als eigen terrein zien en wat zij met iedereen delen? Hoe zien mensen de openbare ruimte en de onbekenden daarin? Welke invloed hebben mensen in uniformen daarop?

KORT (Kunst in de Openbare Ruimte) gaf kunstenares Judith van den Berg de opdracht dit project op te zetten om aandacht te vragen voor gedrag in de openbare ruimte. Zij besloot hiervoor een nieuwe dienst bij de gemeente Tilburg introduceren: de dienst Bijzondere Dienstverlening. Bij deze dienst ligt de nadruk op het verlenen van ongevraagde diensten. Denkt u hierbij aan de dienst ‘banden oppompen’, ‘schommel duwen’, ‘de tijd omroepen’ of ‘stoelen voorverwarmen’. Zie ook de instructies om een indruk te krijgen van iedere dienst.

Judith van den Berg zocht naar Tilburgers die Bijzonder Dienstverlener wilde worden. In april gingen deze dienstverleners, gekleed in uniform, de straat op om allerlei bijzondere diensten te verlenen. Om aandacht te schenken aan het project organiseerde zij op 6 april een lezingenavond. Zij vroeg stadspsycholoog Sander van der Ham een lezing te geven. Haar vraag was een verhaal te vertellen over hoe mensen de stad beleven en ervaren en hoe dit van invloed is op gedrag.

De ziel

Deze vraag leidde er uiteindelijk toe dat Sander op zoek ging naar de ziel van Tilburg. De ontwikkeling van de stad wordt vaak gekenmerkt door een ruimtelijke ontwikkeling. Maar voor een duurzame ontwikkeling is meer nodig, namelijk ‘ziel’. Dit klinkt al snel als iets metafysisch en ongrijpbaars, maar niets is minder waar. De ziel is een sociale constructie die verbonden is met ruimtelijke elementen. De ziel leeft zowel in de gedachten van bewoners van een stad, als dat ze verankerd ligt in de ruimtelijke elementen zoals gebouwen, monumenten, etc. De ziel is het verbindende element tussen de fysieke en de emotionele aspecten.

Het project Bijzondere Dienstverlening was voor Tilburgers bedoeld. Alleen zij konden vertellen hoe hun stad in elkaar zit. Daarom observeerde Sander voor zijn zoektocht mensen op straat, voerde hij experimenten uit en interviewde enkele Tilburgers die van jongs af aan in de stad woonden. Alle verhalen, observaties en conclusies monden uit in een lezing over de ziel van Tilburg. Hieronder leest u een samenvatting van het verhaal. U kunt ook hier de pdf downloaden met het complete verhaal: Op zoek naar de Ziel van Tilburg.

Een eerste indruk: Tilburg de verleidingsmachine

Al snel bleek Tilburg over een bijzonder sympathieke en empathische kracht te beschikken. De ambitie, de vechtlust, openheid, culturele waarden, de bescheidenheid en tegelijkertijd de trots zijn sterk verweven met de sociale en culturele wereld. Tilburg is een goed geoliede verleidingsmachine die van je verlangt dat je langer blijft.

De stad heeft veel plekken waar de ziel goed te zien en te voelen is. Veel van deze plekken hebben een historische sfeer, zoals de driehoekige pleintjes en de plekken waar de oude textielindustrie nog terug te vinden is. Het is met name deze textielindustrie die in de loop van de eeuwen een grote stempel op de stad heeft gedrukt. Ondanks dat de industrie ruim een halve eeuw geleden in korte tijd in elkaar stortte is ze nog steeds voelbaar in de stad.

De harde-werkersmentaliteit, het Tilburgs accent, het icoon van de stad (de Kruikezeiker) en de sociale hiërarchie en onderlinge verbondenheid komen rechtstreeks uit deze industriële periode en bepalen grotendeels nog steeds de manier van leven. Maakt dit Tilburg dan tot een conservatieve stad die zich niet ontwikkelt? Allerminst! Eén van de grote verleidingsmechanismen van Tilburg is de enorme ambitie die de stad heeft, ook in moeilijke tijden.

Bescheidenheid vs. trots

De stadsvernieuwingen door de eeuwen heen, waardoor Tilburg uitgroeide van een aantal dichtbij elkaar liggende nederzettingen tot de 6de stad van Nederland zijn hier typerend voor. De ontwikkelingen na het verdwijnen van de textielindustrie, zoals de sloop van veel textielfabrieken (veel Tilburgers tonen nog steeds veel afgunst over dit werk van burgemeester Cees Becht, of ‘Cees de Sloper’, zoals hij ook wordt genoemd) en de aanleg van de Cityring na 1975. Maar ook in de huidige economisch moeilijke tijd is Tilburg begonnen aan de grootschalige ontwikkeling van haar stationsomgeving.

Opmerkelijk is dat weinigen zich lijken te realiseren wat zich in Tilburg afspeelt. Zo weten niet veel mensen dat Tilburg de 6de stad van Nederland is. Maar ook de koploperspositie die Tilburg de afgelopen jaren bereikte op het gebied van de creatieve industrie, zoals muziek, dans en theater blijven soms opmerkelijk goed verborgen voor een breder publiek. Daar komt bij dat veel Tilburgers zich al snel ‘minder’ voelen dan andere Brabantse steden, zoals Den Bosch en Breda. ‘Tilburg is een lelijke, maar wel een gezellige’, werd vaak gezegd. Den Bosch en Breda hebben mooiere binnensteden, die is Tilburg kwijtgeraakt na de sloopacties uit de jaren ’60 en ’70. ‘Daar staat tegenover dat Tilburg wel veel gezelliger is’, zei iedere Tilburger volmondig.

Het is de combinatie tussen ambitieuze ontwikkelingen, continue vooruitgang en de relatieve onbekendheid hiervan die nieuwsgierig maakt. Is de Tilburger soms niet trots op zijn stad? Niets blijkt minder waar. De Tilburger stelt zich vooral bescheiden op. En dit is onderdeel van de cultuur. ‘Doe maar normaal, dan doe je al gek genoeg’ is een uitspraak die de Tilburger op het lijf geschreven staat.

En hoewel deze instelling heel ontnuchterend is, kan ze ook averechts werken. Want weinigen zullen hun kop boven het maaiveld uitsteken om te vertellen hoe trots ze zijn. Ben je echter nieuwsgierig om de stad te leren kennen dan zijn er ruim 200.000 Tilburgers die je met alle liefde laten zien waarom zij van de stad houden. Tilburg is een stad van beleven, voelen, zien en ervaren.

Experimenten in de openbare ruimte: Hoe behulpzaam is de Tilburger?

Wanneer een Tilburger zich niet zo snel laat verleiden tot het vertellen van zijn verhaal, dan moeten we andere manieren vinden om de ware aard te ontdekken. Sander van der Ham bedacht daarom een aantal stadspsychologische experimenten om de behulpzaamheid van Tilburgers in de openbare ruimte te onderzoeken. Hij putte hiervoor inspiratie uit bestaande theorieën en experimenten.

Snelheid van leven

Robert Levine onderzocht wat de perceptie van tijd betekent voor de kwaliteit van leven. Hij concludeerde dat hoe sneller we leven, hoe meer onze psychologische- en fysieke gezondheid onder druk staat. Mensen die sneller leven hebben dan een groter risico op stress en een ongezonde levensstijl.

De snelheid van leven heeft een verdere uitwerking dan de mentale gezondheid. Ook heeft het gevolgen voor hoe mensen met elkaar omgaan. Met name hoe bereid mensen zijn om anderen te helpen. Hiermee wordt de snelheid van leven een sociale norm. En die kan nauw verbonden raken met de geaccepteerde sociale gedragsregels. In deze context stelt Levine dat haast en sociale verantwoordelijkheid elkaar uitsluiten. Hij bedoeld hiermee dat mensen die haast hebben per definitie minder tijd hebben om anderen te helpen.

De eerste stap om de behulpzaamheid van Tilburgers te testen is daarom de snelheid van leven in Tilburg te meten. Zie hier een kort filmpje.

De weg vragen

Een volgende stap was aan willekeurige voorbijgangers de weg vragen. In het centrum vroegen Sander hen de weg naar het station en in winkelcentrum Westermarkt vroeg hij de weg naar de HEMA. In het centrum waren de mensen bijzonder behulpzaam. Van de 15 personen die antwoordde zei slechts één vrouw, die gehaast met haar kinderwagen voorbijkwam, dat ze geen tijd had. Daar riep ze nog wel achteraan ‘tenzij je de weg wilt weten’.

Bij winkelcentrum Westermarkt vroeg hij ook aan 15 mensen de weg. Mensen bleken hier minder behulpzaam. Hier kreeg hij een aantal keer een ‘nee’ of helemaal niets te horen. Hij werd namelijk 3 keer afgewezen of voorbijgelopen. Zie hieronder het filmpje.

De uiteindelijke score: 26/30. En dat is een mooie en hoge score. Tegelijkertijd is het vragen van de weg een heel toegankelijke manier om mensen te helpen. Het kost niet veel tijd om mensen op weg te helpen. Het was daarom tijd om een experiment uit te voeren die een groter beroep zou doen op de behulpzaamheid. Het was tijd voor ‘het sinaasappelexperiment’.

Het sinaasappelexperiment

Bij dit experiment loopt een onderzoeker met een plastic tas met sinaasappelen voor een willekeurige voetganger uit. Wanneer hij wegloopt vallen er enkele sinaasappelen uit zijn tas. De onderzoeker doet net alsof hij dit niet doorheeft en loopt rustig door. Vervolgens is het de vraag hoe mensen reageren op deze situatie. Lopen ze door zonder iets te zeggen? Roepen ze de onderzoeker? En helpen ze de onderzoeker vervolgens met het oprapen van de sinaasappels? Zie hieronder het beeldende resultaat van dit experiment.

Tilburgers blijken nog steeds behulpzaam. Vrijwel iedere keer werd er geroepen en gewezen wanneer de sinaasappels op straat vielen. De behulpzaamheid heeft echter vaak wel een grens. Weinig mensen hielpen namelijk daadwerkelijk mee met het oprapen van de sinaasappelen. In slechts één geval raapte een voorbijganger de sinaasappels op, liep achter de onderzoeker aan en gaf deze aan hem terug. Daarnaast gebeurde het twee keer dat de onderzoeker niet geroepen werd of erop gewezen dat hij zijn sinaasappels had laten vallen.

Terug naar de ziel

Kunnen we nu dan concluderen dat we met deze experimenten een goede grip op de ziel van Tilburg hebben gekregen? Dit zou een voorbarige conclusie zijn. Experimenten in de openbare ruimte bieden een kijk in het sociale leven van een stad. Ze geven zicht op de leefregels, waarden en normen die er tussen mensen zijn en wat dit betekent voor de interactie in de openbare ruimte. De experimenten zeggen indirect iets over de ziel. Ze lichten voornamelijk een tip van de sluier op over het gedrag en de gedachten van de Tilburger.

Samen met de interviews en observaties geven ze binnen korte tijd wel een uitgebreid beeld van de belangrijke sociale- en culturele waarden van Tilburg. Daarmee raakt het de ziel van de stad. Het beschrijft datgene dat Tilburg en de Tilburgers onderscheidend maakt van andere steden en mensen. Het vinden van de ziel gaat grotendeels over de zoektocht. Tilburg laat zich niet zomaar omschrijven in een aantal verhalen. Het is een stad die beleefd moet worden. En dat zou ieder voor zichzelf moeten doen.

Toch kunnen we al veel met de uitkomsten van dit onderzoek. Het laat zien dat de Tilburger trots is op zijn stad, dat hij waarde hecht aan een bepaalde waarden, normen en (sociale) leefregels en –overtuigingen. Deze worden in veel gevallen gewaarborgd in de fysieke plekken en elementen die Tilburg rijk is. Niet alleen vinden we hier belangrijke historische pijlers in terug, ook hedendaagse kwaliteiten van de stad liggen hierin verborgen en dragen bij aan de ziel. Want uiteindelijk is de ziel niet alleen datgene wat in het verleden ligt, maar ook zeker datgene dat zich nu afspeelt en de koers die de stad uitzet naar de toekomst. De ziel is dynamisch en beïnvloedbaar.

Stipo en De ziel van de stad

Sander van der Ham is stadspsycholoog bij Stipo. Hij richt zich op de beleving van de mens in de stad. Hoe ontstaat deze en waar heeft dat mee te maken? In zijn zoektochten haalt hij steeds nieuwe thema's aan die op het snijvlak van de persoonlijke belevingswereld en de stedelijke planning liggen. Het doel hiervan is om de geplande en geleefde stad aan elkaar te verbinden.

De ziel van de stad is één van de thema's waar Sander zich mee bezighoudt. Het onderwerp heeft veel raakvlakken met het thema 'thuisgevoel' waar Stipo het afgelopen jaar veel aandacht aan besteede. Onder andere in de Afrikaanderwijk in het woonatelier Pal Maas en nu ook in de gemeente Zaanstad waar Stipo een onderzoek doet naar thuisgevoel in de wijk Poelenburg.

De stadspsychologie is slechts één manier om naar de ziel te zoeken. Stipo gebruikt ook andere methoden, zoals de 24-uurs Soul Search (beproefd concept in Antwerpen), de Stadsantropologie, het Stadslandschappenmodel, Culturele planologie, Storytelling en stadsgedichten, de 8Questions methode van Inspiring Cities, Kunst en Cultuur in de openbare ruimte als manier om ziel toe te voegen aan een wijk en door het vinden van de identiteitsdragers.

Sander houdt ook regelmatig lezingen over deze thema's. Vorig jaar gaf hij een lezing voor de opleiding Architectuur van de TU Eindhoven en begin dit jaar gaf hij een lezing over 'De Ziel van Tilburg'. Daarnaast schreef hij voor de VPRO negen blogs over verschillende stadpsychologische thema's en publiceerde hij een essay over hoe de stad uit kan nodigen tot beweging.

Meer weten

Voor meer informatie over de snelheid van leven in steden klik hier.

Contactpersoon: Sander van der Ham
Klik hier om Sander een mail te sturen.
Of klik hier voor de contactgegevens van Stipo.