Op de plattegrond van Parijs Berlijn ontdekken

Altijd al eens uw stad op een nieuwe onverwachte manier willen leren kennen? Wist u dat er voor het rondwandelen in de stad een aparte theorie bestaat, ‘ronddolen’, met een traditie die teruggaat tot 1770? En dat er een methodiek aan ten grondslag ligt die u zelf eenvoudig kunt toepassen, waardoor u een totaal nieuwe ervaring van de stad krijgt?

De flâneur

In 1770 beschreef Jean-Jacques Rousseau voor het eerst over het fenomeen wandelen. Hij schreef het op in zijn boek: 'Overpeinzingen van een eenzame wandelaar'. Het wandelen heeft sindsdien zo'n vlucht genomen dat men zich slechts eenzaam kan voelen: men wáánt zich eenzaam, trouwens een typisch romantische en rousseauaanse waan. De figuur van de flâneur is rond 1850 voor het eerst beschreven door Charles Baudelaire. Het flaneren was volgens hem de moderne levensvorm bij uitstek: de moderne mens flaneert over drukbevolkte boulevards, langs de anonieme massa. De flâneur, die alles met een gepaste afstandelijkheid aanschouwt, is wel gedefinieerd als hét product van moderniteit.

Internationale Situationisten

Een eeuw later ontstaat de groep van de internationale Situationisten, die als navolgers van Rousseau en Baudelaire gezien kunnen worden. Opgericht in 1958 streefden de Situationisten ernaar om - door het creëren van voor massaconsumptie geschikte, ontregelende situaties, happenings - een toestand van voortdurende maatschappelijke revolutie te bewerkstelligen. De naam situationisme komt voort van het idee dat elke generatie zich in een situatie bevindt die ontstaan is door de vorige generatie en waartegen zij zich moet verzetten zodat er een permanente revolte komt tegen het gezag. Het gebruik van het woord situationisme is overigens door Situationisten zelf afgewezen omdat het een starre ideologie zou suggereren. De beweging vertoont verwantschap met het dadaïsme, het surrealisme, het lettrisme, COBRA, Fluxus en Mail-Art. De Situationisten hebben een sterke invloed gehad op de latere Engelse punkbeweging en het autonomisme.

1968

De Situationisten speelden een belangrijke rol tijdens de Parijse studentenopstand van 1968. Hun bekendste leider was Guy Debord met zijn belangrijkste werk 'La société du spectacle'. Dit werk werd gepubliceerd in 1967. In het werk, dat geschreven is als een reeks van 221 stellingen, voert hij felle strijd tegen de opkomende macht van de media, de consumptiemaatschappij en bestaande artistieke en maatschappelijke normen. Debord is van mening dat de opkomende consumptie- en mediamaatschappij een verwoestend effect heeft op de samenleving. Hij vindt dat het leven steeds meer wordt geregeerd door schijn en spektakel en dat de burger is veranderd in een doelloze consument die bezig is te overleven in plaat van te leven. Debord maakte ook een film met de titel la société du spectacle, gebaseerd op de ideeën die hij in het boek uiteenzet.

Dérive of wel ronddolen

Debord en zijn 'Situationisten' ontdekten ook de stad: hun zogenaamde 'dérive' is een variant op Baudelaire's flaneren. Debord beschrijft de dérive als het lopen in de stad zonder een specifieke bestemming, om zich zo opnieuw over te kunnen geven aan de prikkels van de omgeving en de daarmee gepaard gaande ontmoetingen. Het ronddolen door een stad zonder specifieke bestemming zou een radicaal nieuwe ervaring van de stad mogelijk maken.

Wisselende omgevingen doorkruizen

In de zogenaamde dérives, maakten Debord en zijn navolgers dagen- of nachtenlange zwerftochten door Parijs, langs braakliggende terreinen, nachtkroegen en Arabische buitenwijken. Het waren omzwervingen die een ander gezicht van de stad openbaarden, chaotisch en onvoorspelbaar. Het ronddolen is te beschrijven als een techniek om vluchtig wisselende omgevingen te doorkruisen. Wanneer een of meerdere personen zich aan het ronddolen wijden, zien zij voor kortere of langere tijd af van hun normale verplaatsings- of handelingsmotieven, van hun eigen relaties, werk en vrije tijdsbesteding, om zich over te geven aan de prikkels van de omgeving en de daarmee gepaard gaande ontmoetingen. Ook om bewust verwarring te creëren wandelden Situationisten met de plattegrond van Parijs in Berlijn rond.

Psychogeografie

Zij legden zo ook de basis voor het concepten als de psychogeografie. De psychogeografie is een inventarisatie van de effecten van de leefomgeving op het individu, met als doel een uitgangspunt te creëren voor toekomstige stedelijke ontwikkeling. Bovendien probeerden zij deze ideeën in te passen in een strategie die het scheppen van een totaal andere stedelijke leefomgeving tot doel had. Het scheppen van een dergelijke leefomgeving diende gebaseerd te zijn op gemoedsstemmingen van de vrije burger, en niet op technocratische wijze van boven te worden opgelegd.

Emotionele stadsdelen

Hun idee was dat in de nieuwe steden ‘zullen - behalve woningen uitgerust met een minimum aan comfort en veiligheid - op stelselmatige wijze gebouwen met een groot emotie oproepend en uitstralend vermogen gevoegd worden bij symbolische bouwwerken die dromen, vermogens en gebeurtenissen uit verleden, heden en toekomst uitbeelden.' Deze architectuurutopie van een nieuwe stad is een stad waarin de wijken stemmingen ensceneren. De wijken van deze stad zouden kunnen overeenstemmen met diverse, geregistreerde gevoelens waardoor je toevallig getroffen wordt in het gewone dagelijkse leven.' Een opsomming die opvallend is, is een catalogus van emotionele stadsdelen: ‘De Bizarre Wijk, de Gelukkige Wijk, speciaal bedoeld om in te wonen, de Edele en Tragische Wijk (voor brave kinderen), de Historische Wijk (musea en scholen), de Nuttige Wijk (ziekenhuis en gereedschapswinkels), de Onheilspellende Wijk, enzovoort [...] De belangrijkste bezigheid van de bewoners zal bestaan uit het continu ronddolen [la dérive continu].' In dit visioen wordt iedereen die zich door een totaal veranderlijk stedelijk landschap laat stimuleren nomade en surrealistische consument. Deze kritiek op de autoritaire, technische en vooral ook utilitaire kanten van planning en stedenbouw is één van de belangrijkste thema's van de ‘ruimtelijke' kant van de Situationisten.

New Babylon

Ook het beroemde New Babylon-project van de Nederlandse schilder Constant, wordt hier tot een situationistische uitwas gerekend. Vanaf 1956 presenteerde de kunstenaar Constant ruimtelijke constructies en architectuurstudies als onderdeel van New Babylon, een plan voor de stad van de toekomst. Constant gaat ervan uit dat de productie later volledig geautomatiseerd zal zijn, zodat de mens een overvloed aan vrije tijd zal krijgen. New Babylon is een omgeving die een stimulerende werking heeft op het creatieve vermogen van de mens; het maakt hem tot homo ludens.
New Babylon is opgebouwd uit een onbepaald aantal sectoren die zich naar alle richtingen voortzetten. De grootte van een sector kan variëren van 5 tot 15 of 20 hectare, bij uitzondering zelfs nog meer. Deze sectoren zijn zo op elkaar aangesloten, dat zij een samenhangend patroon vormen, van een zeer open, netvormige structuur. Resten landschap, landbouwgrond en natuurparken worden door de bebouwing ingesloten.

Einde Situationisten

Twintig jaar lang hebben de Situationisten een bijzondere positie ingenomen rond verschillende discussies op het gebied van kunst en stedenbouw. Ze deden dit niet alleen door het schrijven van tal van uitgebreide teksten en het maken van schetsen en tekeningen, maar ook door zich actief te bemoeien met de actualiteit. Zo waren zij duidelijk op de voorgrond aanwezig bij de studentenopstanden in mei 1968 in Parijs. Door de grote populariteit die de stroming genoot onder studenten verwaterde de structuur van de harde kern van de groepering en zagen de Situationisten zich uiteindelijk in 1972 genoodzaakt zichzelf op te heffen.

Ronddolen in de jaren 60-70

Vanaf de late jaren zestig en vroege jaren zeventig verschoven veel kunstenaars hun werkterrein naar de stad. Thema's als het wandelen door de stad, toeval, en het vat krijgen op onze dagelijkse omgeving zijn ook aanwezig in het werk van Douglas Huebler. Anderen, zoals Martha Rosler, benaderen de stad op een kritische wijze. In haar werk The Bowery in two inadequate descriptive systems analyseert zij middels foto's en teksten de onderkant van de New Yorkse samenleving. In het werk van Dan Graham en Bill Owens is de blik gericht op het leven in de buitenwijken. Zij behandelen onderwerpen als de individuele toepassing van massaproductie, de tegenstelling tussen privé en openbare ruimte en de blanke middenklasse in Amerikaanse suburbs.Een ander uiting is de straatfotografie, van onder anderen William Klein. Hij had al in de jaren vijftig en zestig een precies oog voor de gebaren, de houdingen en het gedrag van mensen op straat.

Ronddolen anno nu

Van de hedendaagse kunstenaars die zich bezighouden met de stad neemt Francis Alys een prominente rol in. Zijn werk sluit in meerdere opzichten aan bij de posities van de Situationisten en Brouwn. De kern van Alys' activiteiten wordt gevormd door de vele wandelingen die hij sinds begin jaren negentig maakt in het centrum van Mexico Stad. De straten van deze miljoenenstad vormen zijn werkterrein, hijzelf is de toerist, de observerende buitenstaander. Alys' Collection of Ephemera, een aanwinst van het Stedelijk Museum, omvat talloze tekeningen, foto's, notities, plattegronden en objecten die samenhangen met Alys' wandelingen in het gebied van tien woonblokken rond zijn atelier in het historische centrum van Mexico Stad. De Heads van Philip Lorca di Corcia en de straatscènes van Beat Streuli kunnen worden gezien als hedendaagse varianten op de klassieke straatfotografie. Hun foto's tonen een opvallende leegheid in de gelaatsuitdrukkingen van de anonieme passanten.

Hedendaagse psychogeografische kunstenaars

Wilfried Houjebek is kunstenaar en culture hacker die zich bezig houdt met generatieve psychogeografie. Gebaseerd op volgelingen van de Romantiek en later de Situationisten die zich druk maken over algoritmische routes waarmee zij op een niet-intuïtieve manier de stad verkennen. Op basis van de gegevens van de bewoners ontwikkelt hij voor Het Blauwe Huis een semantische website welke zich als een dwaling door IJburg laat lezen naarmate de database groeit. De planning is dat straks iedere bewoner van het huis zijn eigen pagina krijgt met daarbij een unieke door Joost Grootens ontwikkelde vormgeving. Een pagina die zij naar wens zelf kunnen aan- en invullen. De ontwikkelingen zijn te volgen op www.socialfiction.org.

360º

Frank Dresmé is een kunstenaar die in 2007 afstudeerde aan de Hogeschool,van de Kunsten in Utrecht. Voor zijn afstudeerproject maakte hij een psychogeografische kaart met de titel 360º. De kaart bestaat uit vier mapjes met plattegronden die elk een kwart van Amsterdam vertegenwoordigden. Met deze kaart kan je op reis zonder bestemming. De weg is blanco en kleur je zelf in. Om zijn eigen plattegrond te maken had hij een route nodig. Hij bedacht dat vier vrienden die in Amsterdam woonde allemaal in een andere gedeelte van Amsterdam woonde. Hij is toen gaan lopen. Niet met een stratenboek maar op zijn gevoel. Onderweg maakte hij foto's en schetsen van dingen die hem opvielen. Voornamelijk details. Op die manier stelde hij zijn eigen persoonlijke kaart samen. 

Ga zelf ronddolen met (bijvoorbeeld) dropsleutels

Voor iedereen is het interessant op met behulp van deze kaarten in Amsterdam of welke andere stad dan ook rond te gaan dolen en de stad "opnieuw" of op hele een andere manier te ontdekken. Dit kan al door bijvoorbeeld op een kaart van een andere stad in uw eigen stad te gaan rondwandelen. Of door alvorens u vertrekt intuïtief uw route op te schrijven, rechts, links, rechts, rechtdoor etc.

Een leuk en bovendien smakelijk hulpmiddel daarbij is de dropsleutel . Koop dropleutels in drie verschillende kleuren, de drie kleuren staan voor rechts, links en rechtdoor. Rijg deze aan een touwtje in willekeurige volgorde en steek deze allemaal in uw zak . Pak er steeds eentje uit de kleuren van de sleutels gaan uw uw route bepalen. U komt zeker op plaatsen waar u nog nooit geweest bent.

Tijdens het ronddolen kunt u ook uw eigen psychogeografische kaart samen stellen, door bijv dingen die u vindt tijdens de wandeling te verzamelen, of uitspraken die u hoort op te schrijven of door foto's te maken etc. Aan het einde van de wandeling kunt u dan uw verzamelde indrukken ( spullen, foto's uitspraken ) van de ronddooltocht vorm geven in uw eigen psygeografische kaart. De psychogeografische kaarten kunnen dan ook nog aan elkaar gepresenteerd worden en u zult zien dat de kaarten totaal verschillend zijn.

Meer weten?

Wilt u zelf ronddolen onder onze begeleiding? Wij kunnen het ook voor u voorbereiden en organiseren.

Klik hier voor de contactgegevens van Stipo

Brongegevens

Geraadpleegde literatuur

• Krantenartikel Parool 22 juni 2007: Frenk is een Situationist , auteur: Frenk der Nederlanden
• Krantenartikel Trouw zaterdag 5 mei 2007 De stad is een natuurverschijnsel, auteur: Pieter Hoexum
• Artikel uit De Groene Amsterdammer 10-11-2001 De spektakelmaatschappij→ De actualiteit van Guy Debord auteur: Sander Pleij
• Raoul Vaneigem: A declaration of the rights of human beings. On the sovereignty of life as surpassing the rights of man (1968)
• Rene Vienet, Richard Parry, Helene Potter: Enrages and situationists in the occupation movement, France, may '68 (1992)
• Tom McDonough: Guy Debord and the Situationist International: texts and documents (2004)
• Simon Ford: The Situationist International: an introduction (2004)

Geraadpleegde websites:

• http://www.8weekly.nl/index.php?art=5023
• http://www.socialfiction.org
• http://www.infiltration.org - gepubliceerd in: 54.780 Woorden over Nieuwe Media Cultuur in Nederland', een publicatie van het Instituut voor Netwerkcultuur / Lectoraat van het Instituut voor Nieuwe Media, Hogeschool van Amsterdam in samenwerking met het Sandberg Instituut. Oktober 2007.