Mode als startpunt voor organische wijkvernieuwing

Klarendal is een 19e, vroeg 20e eeuwse wijk, tegen het historische centrum van Arnhem aan, aan de andere kant van het spoor. Het is een authentieke volkswijk met een grote variatie aan vooral kleinere woningen. Tot de jaren '60 was het vooral een arbeiderswijk, waarvan de bewoners werkten bij de grote industrieën in Arnhem; daarna begon de wijk te verloederen.

In 1970 was er een eerste oproer tegen die achteruitgang, gevolgd door een periode van steeds investeren en ook steeds weer terugzakken. In 1989 kwam de wijk opnieuw in het nieuws. Inmiddels waren er zoveel drugspanden gekomen dat de bevolking weer in verzet kwam.

Modekwartier Klarendal

Sindsdien zijn woningcorporatie Volkshuisvesting, bezitter van de meeste woningen in de wijk, en de gemeente bezig een structurele vernieuwing in de wijk door te voeren. Met succes: de wijk heeft een positief imago gekregen, de waardering van de bewoners zelf gaat omhoog.

Voor die vernieuwing werd een bijzonder concept gekozen: Klarendal als Modekwartier. Het project en het label 100% Mode hebben dit aangejaagd. Met het verval van de wijk waren ook de Sonsbeeksingel en de Klarendalseweg, voorheen belangrijke economische wijkassen in Klarendal, in verval geraakt.

Rond 2006 kwam rond deze wegen een aantal doelen bij elkaar. De woningcorporatie zocht een impuls om het imago van de wijk te verbeteren. Bewoners wilden de levendigheid van de wijkassen van weleer terug, en in elk geval voorkomen dat er opnieuw coffeeshops zouden kunnen komen. De wijk huisvestte veel startende kunstenaars. En de gemeente had net ontdekt hoe belangrijk de modeacademie ArtEZ eigenlijk was en zocht naar manieren om pas afgestudeerde modestudenten aan de stad te binden.

Deze doelstellingen kwamen bij elkaar op de Sonsbeeksingel en Klarendalseweg.

Modeondernemers in de aandachtswijk

Woningcorporatie Volkshuisvesting en de gemeente Arnhem herdoopten aandachtswijk Klarendal tot Modekwartier en startten het project 100% Mode. Sinds de start van het project zijn er rond de 40 startende modeondernemers ondergebracht in de plinten van de Klarendalseweg en de directe omgeving; het zullen er uiteindelijk 50 worden. Het thema mode sluit aan op andere modeactiviteiten in de stad, zoals de gerenommeerde opleiding Fashion Design van ArtEZ Hogeschool voor de Kunsten en de Arnhem Mode Biënnale en de wens tot versterking van het profiel als creatieve stad.

De investering is gepaard gegaan met toevoeging van nieuwe functies op het gebied van mode, zoals het monsteratelier en binnenkort de mode-incubator, en functies die mensen vanuit de hele stad trekken: restaurant-café Goed Proeven en binnenkort een nieuw modehotel. In de komende jaren zal nog het nieuwe multifunctionele centrum (MFC) van de grond komen, waar wijkfuncties worden gebundeld, maar waar waarschijnlijk ook een nieuwe stedelijke trekker in komt.

De gemeente werkt mee via de herinrichting van de openbare ruimte, en via training en coaching voor ondernemerschap (waaronder de mode-incubator). Daarnaast is via de afdeling economische zaken winkelstraatmanagement ingezet in de aanloopstraten Hommelstraat, Hommelseweg en Steenstraat, gericht op veilig ondernemen en het versterken organisatiegraad.

Rijksbouwmeester

Nu de eerste stappen ter verbetering van Klarendal zijn gezet, is het de vraag hoe deze actie duurzaam is te maken voor de wijk. Hierbij spelen de Klarendalseweg en de Sonsbeeksingel een belangrijke rol als mogelijke dragende structuur voor de wijk en directe omgeving. De gemeente stelt zichzelf daarbij de vraag, welke ruimtelijke en programmatische maatregelen nodig zijn om deze straten ook op de langere termijn te versterken.

Stipo en Studio Scale hebben hiervoor een multidisciplinair team samengesteld, dat cultuurhistorisch, stedenbouwkundig, programmatisch, ruimtelijk-strategisch en economisch de vraagstukken heeft geanalyseerd. Er is een reeks interviews gehouden met vertegenwoordigers uit de wijk Klarendal, maar ook met inspiratoren uit het Arnhemse en op het gebied van de mode. De Sonsbeeksingel en Klarendalseweg zijn geanalyseerd in hun looplengte (zie hierboven) en zijn in lengte, aantal functies en sterkte van de ‘plint' vergeleken met een reeks straten in andere steden. En er is een vergelijkende analyse gehouden van de aanpak van Antwerpen voor het versterken van mode en design.

Organische of natuurlijke wijkvernieuwing

De wijk Klarendal is gezegend met een vooruitstrevende en ondernemende woningcorporatie Volkshuisvesting. Die heeft de bijzondere visie van Klarendal als Modekwartier geïntroduceerd en omarmd als middel voor de stedelijke vernieuwing. Deze wijze van stedelijke vernieuwing is een unicum in Nederland en heeft dan ook landelijke bekendheid gekregen. Bijzonder is dat hier al vroegtijdig, zoals nu inmiddels op meer plekken gebeurt, voor een meer organisch vernieuwingstempo is gekozen, met een aanpak gericht op katalyseren met niet-woonfuncties, in plaats van ‘uitgummen en nieuwbouwen' via grootschaliger sloop-nieuwbouw. De historische kwaliteiten van de wijk en de sociaal-economische structuur blijven zo beter voor de wijk behouden.

Duurzame wijkvernieuwing

Het project 100% Mode is, in combinatie met investeringen als Goed Proeven en binnenkort het Multi Functioneel Centrum (MFC), mits aangevuld met een publieksfunctie die bezoekers uit heel Arnhem trekt, een uitstekende investering in een duurzame verbetering van de wijk Klarendal.

Er is in heel Arnhem en daarbuiten door het modeconcept en Goed Proeven veel interesse in de wijk ontstaan. Er is veel free publicity gekomen. Maar nog belangrijker: Arnhemmers van buiten de wijk komen nu in feite voor het eerst sinds decennia weer naar de wijk om positieve redenen. Elders blijkt bij vernieuwingswijken dat een structurele verandering van een wijkimago pas werkelijk optreedt als mensen ook daadwerkelijk in de wijk komen; brochures zijn meestal zinloos als poging om van buitenaf een imago te keren. Immers: lezen is één, pas zelf aan den lijve ervaren maakt dat het beeld van buitenaf van een wijk definitief kan veranderen.

Ook de bevolking zelf (het beeld van binnenuit) ontwikkelt na decennia van een cyclus van neergang-protesteren-korte investeringen-loslaten-neergang etc nu de laatste twee jaar meer structureel vertrouwen in de vooruitgang van de wijk, zo blijkt uit imago onderzoek van Volkshuisvesting. Er is meer zelfvertrouwen, maar ook meer vertrouwen in de autoriteiten gekomen. De nieuwe inrichting van de openbare ruimte maakt dit ook zichtbaar.

Verbeteringen van het concept Modekwartier

Uit het onderzoek komt naar boven dat er wel verbeteringen mogelijk zijn:

• De aansluiting van het Modekwartier op de groep oud-Klarendallers en met de grote groep migranten kan sterker.
• Er zijn betere openingstijden en slimmere arrangementen met bijvoorbeeld Goed mogelijk.
• De wijk kan in de bevolkingssamenstelling naar een nieuwe balans groeien door in de komende jaren sociale woningen te verkopen.
• De (voor een wijk met deze omvang relatief beperkte) investeringen in mode en gastronomie zullen duurzaam blijken als de corporatie deze nog enkele jaren weer voort te zetten, totdat de wijk een definitief ‘tipping point' heeft bereikt en op eigen benen kan staan als aangenaam gemengde wijk.

Mode op eigen kracht

In alle nuchterheid en op grond van ervaringen met plintenstrategie en het geleiden van loopstromen elders is onderzocht of de Klarendalseweg onderdeel kan worden van het zwerfgebied van de Arnhemse binnenstad. Hiervoor zijn er echter te veel onderbrekingen tussen beide gebieden. Er liggen meer kansen in het creëren van een aparte bestemming met een eigen en onderscheidend karakter (en daarbij horende openingstijden). Dat betekent: blijven uitgaan van het uitgangspunt om van het Modekwartier Klarendal een trekker op zich te maken voor de ‘avontuurlijke shoppers' die doelgericht de modeateliers in de wijk komen bezoeken.

Analyse van de loopstromen in de Klarendalseweg

Een nieuw ‘PIDV' voor Klarendal

In het onderzoek wordt geconstateerd dat er naast het Modekwartier een punt in de verte voor Klarendal nog ontbreekt. Natuurlijke wijkvernieuwing gaat niet uit van een planbare maakbaarheid, maar wel van het richten van acties van onder- en bovenaf vanuit een gezamenlijk gedragen handelingsperspectief, een ‘punt in de verte' om naar toe te vliegen.

Wat kan dat PIDV zijn? Als we uitzoomen en de kaart van heel Arnhem overzien, en dan kijken naar hoe St. Marten en Klarendal daarin liggen, dan zijn dit in Arnhem dè wijken met veel potentie om - zoals al eerder genoemd - een ‘Jordaan-effect' te ondergaan. Klarendal kan een geliefde, kleinschalige, gemengde, stedelijke, spontane wijk worden met veel cultureel kapitaal, dicht tegen het centrum aan, met een historische structuur, en op termijn wat meer balans in koopkracht, nooit eenzijdig rijk zoals andere wijken in Arnhem centrum recent is overkomen, maar een aangename menging met het meer volkse karakter dat de wijk ook heeft en houdt.

Daarvoor is het nodig Klarendal als kindvriendelijke wijk te ontwikkelen. Dit vraagt om een samenvoeging van boven- en benedenwoningen voor verkoop, het kindvriendelijker inrichten van de openbare ruimte, het vergroten van sociale veiligheid door meer voorkanten aan de straat te situeren, het beter benutten van de omliggende parkengordel en het verhogen van de kwaliteit van het basisonderwijs.

Cultuurhistorie en organische vernieuwing

Naast het gebruiken van nieuwe kansen als het multifunctionele centrum en het vergroten van de cultuurparticipatie is het voortbouwen op de cultuurhistorische kwaliteiten een vereiste. De organische vernieuwing gericht op hergebruik van oude panden en karaktervolle iconen als de kazernes is daarvoor onmisbaar. Daarbij hoort ook het verder herontwikkelen van de Klarendalseweg als ruggengraat van de wijk en het ontsluiten van de parkengordel. Daarnaast kan de wijk zelf als ‘staalkaart van de volkswoningbouw van de afgelopen eeuw' worden benut: alle periodes zijn er terug te vinden.

Twee scenario's voor het vervolg

Over enkele jaren, als het lukt om een flink deel van het sociale huurdeel te verkopen, zal de woningcorporatie minder een trekkende rol vervullen in het Modekwartier Klarendal. Als door de hogere koopkracht uit de buurt druk ontstaat op de huren kan het betekenen dat modeateliers zonder ondersteunende investeerder op de achtergrond uit de wijk verdwijnen. Voor de wijk hoeft dat niet erg te zijn als dat betekent dat er nieuwe, specialistische functies voor in de plaats komen.

Dit is het nulscenario. Het andere scenario is het handhaven en uitbouwen van de modefunctie in Klarendal. Daarvoor moet een dragende en investerende coalitie ontstaan met andere partijen dan (alleen) woningcorporatie Volkshuisvesting. Hiervoor is het nodig op te schalen en aan te sluiten bij de initiatieven om Arnhem als geheel als modestad uit te bouwen.

Klarendal kan dan naast ArtEZ, de Arnhem Mode Biënnale, Coming Soon, de mode-incubator, de Arnhem Fashion Factory en de bijzondere winkels in de binnenstad (het stegenmilieu) een belangrijke schakel blijven in de infrastructuur voor de mode in Arnhem als gebied dat ruimte biedt aan modeontwerpers met de combinatie van ateliers, winkels en wonen.

Meer weten?

Lees hier het volledige rapport De nieuwe kracht van Klarendal; mode als startpunt van vernieuwing (PDF, 35Mb). Het rapport wordt op 6 april 2011 door de Rijksbouwmeester aan de wijk Klarendal aangeboden.

Of lees meer achtergrondinformatie over Modestad Antwerpen en de vergelijking die is gemaakt tussen de plinten in zeven straten in Antwerpen, Arnhem, Amsterdam en Rotterdam.

Lees ook Plintenstrategie Stipo.

Contactpersoon: Hans Karssenberg
Klik hier om Hans een mail te sturen
Of klik hier voor de contactgegevens van Stipo