Utrecht stad van kennis en cultuur

Bestemming Utrecht

Utrecht. Wat is dat voor een stad?

Utrecht ligt in het midden van het land, dat merk je goed als je op station Utrecht CS aankomt. Wat overigens even doorbijten is, als je Hoog Catharijne en de bouwput rond het station door loopt... Maar daarna wordt het gezellig! Utrecht is niet te groot en niet te klein. Het heeft iets provinciaals, maar ook internationale kwaliteiten. Je kunt er goed winkelen. Er zijn grachten, net als in Amsterdam en je hebt de Dom. Dat is zo'n beetje het beeld dat de meeste mensen van Utrecht hebben. Dat beeld kan best bijgesteld worden, vinden ze in Utrecht.

De beleidsmakers in Utrecht voelen de hete adem van andere Europese steden in hun nek. Immers: Volgens de Kabinetsnota ‘Randstad 2040' moet de Randstad uitgroeien tot een Europese topregio. Voortbouwend op een concurrerend vestigingsklimaat voor ondernemers kiest het Rijk ervoor om sterker te maken wat al sterk is. Daarbij wil het Rijk de specifieke internationaal krachtige functies van Amsterdam, Rotterdam, Den Haag en Utrecht benutten en versterken. Dat is mooi. Maar dan moet je als stad wel weten wat je internationaal onderscheidende kwaliteiten zijn.

Utrecht Stad van Kennis en Cultuur

Jan de Weerd, hoofd van de afdeling Strategie van de dienst StadsOntwikkeling van de gemeente Utrecht vroeg Jeroen Laven van Stipo om als projectleider en strategisch adviseur te werken aan een strategische agenda voor Utrecht: Bestemming Utrecht.

Utrecht, stad van kennis en cultuur

Het traject van Bestemming Utrecht ging van start met een opdrachtschouw. De opdracht bleek meervoudig.

De opdracht heeft een organisatorische kant; de positie van de afdeling Strategie binnen de dienst en de gemeente moest worden versterkt.
De opdracht is een inhoudelijke zoektocht: zoek uit wat de specifieke kracht van Utrecht is en kom tot een strategie.
Ten slotte gaat Bestemming Utrecht over een prioriteringsslag; de stap ná het vaststellen van de strategie. Welke uitvoeringsprojecten moeten de komende jaren prioriteit krijgen?

Vanaf de start van het traject is Stipo op zoek gegaan naar de internationaal onderscheidende kracht. Die bleek al snel op het gebied van kennis en cultuur te liggen.

Jeroen Laven: "Het aardige van Utrecht, is dat de kwaliteiten ‘kennis en cultuur' buiten Utrecht eerder werden onderkend dan in de stad zelf. Het Rijk zag ze in de Randstadnota. De provincie had erover geschreven. PWC had een onderzoek gedaan onder prominente Utrechters. Vriend en vijand kwamen tot dezelfde conclusie: Utrecht onderscheidt zich als stad van kennis en cultuur. Martin Aarts, inhoudelijk hoofd Ruimtelijke Ordening in Rotterdam, één dag per week in Utrecht werkzaam als adviseur, heeft een aantal van deze externe beelden over Utrecht op een rij gezet. In het managementteam van StadsOntwikkeling werden zijn inzichten besproken. Het was een mooi moment van herkenning waarin we met het managementteam afspraken dat we vanuit de hypothese zouden gaan werken dat hier de onderscheidende kwaliteiten van de stad liggen. Een hypothese die tijdens het proces al snel door directie en bestuur werd omarmd."

Kennis....

Kennis en cultuur als speerpunten. Hoezo kennis? "Meestal niet het eerste dat bij je op komt als je aan Utrecht denkt. Maar dat is toch echt onterecht" zegt Jeroen Laven. "Je kan Utrecht verwijten dat men blijkbaar niet in staat is geweest die kwaliteit goed naar buiten te brengen. Feit is dat er twee Nederlandse universiteiten in de top 100 staan van universiteiten wereldwijd: Leiden staat rond nummer 70 en Utrecht in de top 30. Utrecht heeft de hoogst opgeleide bevolking van Nederland: 53% van de bevolking is hoog opgeleid. Er woont het grootste aandeel bewoners met een aan kennis gerelateerd beroep."

Utrecht Stad van Kennis en Cultuur

.... en cultuur

Utrecht staat landelijk nummer 1 als het gaat om cultuurparticipatie. Maar alweer: dat is een goed bewaard geheim. Ook op dat gebied is er werk aan de winkel. Jeroen: "Er zijn allerlei stakeholders in de stad gevraagd naar wat volgens hen de internationaal onderscheidende kracht van de stad is. Cultuur kwam daar als belangrijkste kenmerk uit. Utrecht gaat daar nu al mee aan de slag. Er wordt ingezet op een groot publieksbereik door de ontwikkeling van grootschalige voorzieningen maar er wordt ook geïnvesteerd in kleinschalige werkplaatsen op wijkniveau. Misschien is dat de reden dat er veel kunstenaars in Utrecht wonen. De focus op cultuur moet ertoe bijdragen dat Utrecht in 2018 culturele hoofdstad van Europa wordt."

Utrecht Stad van Kennis en Cultuur

Co-makers binnen en buiten de overheid

In de aanpak is op zoek gegaan naar het betrekken van relevante co-makers van binnen en buiten de gemeentelijke overheid. De start was intern. Jeroen: "De gemeente Utrecht is een eilandenrijk. Een eerste taak was te zorgen dat mensen van verschillende diensten aan de slag gingen met die twee speerpunten. Met de leden van het projectteam organiseerden we sessies rond de thema's kennis en cultuur. Dat was een succes: Mensen vonden het erg leuk om eens met al die collegae van verschillende diensten en functies rond de tafel te zitten. Onze strategie - en dat wilde de directie ook graag- was om reuring te veroorzaken. Men moest het gevoel hebben dat er iets bijzonders aan de hand was. Dat is gelukt".

Er werd een klankbordgroep benoemd met sleutelfiguren uit de relevante diensten. Het waren vooral leden van het middelmanagement; personen die vaak ook inhoudelijk een voortrekkersfunctie in de stad vervulden. De klankbordgroep had onder meer als taak om te bewaken dat Bestemming Utrecht een concernbreed traject werd. In een eilandenrijk als Utrecht geen sinecure. De klankbordgroep had nog een grotere meerwaarde. Voor de deelnemers bleek het een handige plek om inhoudelijke concernbrede kwesties met sleutelfiguren te bespreken. Een plek die in de organisatiestructuur van de stad tot dat moment ontbrak.

Vier sporen

Na de interne sessies zijn vier sporen benoemd via welke Bestemming Utrecht is uitgewerkt. Vier sporen waarbinnen co-makers van binnen en buiten de gemeentelijke organisatie een belangrijke plek kregen.

Het opstellen van een ‘position paper' vormde het eerste spoor. Een document waarin de onderscheidende kwaliteit van Utrecht kernachtig werd weergegeven. Een document dat bestuurlijk moest worden geaccordeerd; dat op hoofdlijnen de strategie voor de stad moest benoemen. Een document waarmee Utrecht naar VROM, marktpartijen en anderen helder kon maken waar de stad voor kiest.

Utrecht Stad van Kennis en Cultuur

Voor de position paper is geput uit veel inhoudelijk voorwerk. Hierbij heeft de gemeente een extra beroep gedaan op Stipo. Yvonne Rijpers en Sander van der Ham van Stipo werden gevraagd om een bijdrage te leveren aan een benchmark naar de positie van Utrecht als stad van kennis en cultuur.

Veel energie in het traject van de position paper kwam uit het betrekken van de stakeholders. Met tientallen stakeholders is het gesprek aangegaan over de ziel, kwaliteiten en gewenste ontwikkelingsrichting van Utrecht. De gesprekspartners waren divers: Een directeur van een woningbouwcorporatie, van het filmfestival, kunstenaars, mensen van VROM. In de gesprekken bleek hun passie voor de stad. Er bleek ook dat veel co-makers zelf al hard aan het werk waren maar ook graag met de gemeente willen samenwerken, om Utrecht verder te brengen.

De gesprekken zijn bijeen gebracht in een rapportage en een essay.. In een bijeenkomst in Utrechts debatcentrum Tumult zijn de interne en externe co-makers bijeen gebracht. Met elkaar zijn tien belangrijke uitdagingen benoemd, die nu door de gemeente - vaak met de co-makers- opgepakt worden. Zo gaat de gemeente kijken hoe de kennis-as Uithof - Utrecht Centraal - Belle van Zuylen meer kan worden benut.

Het tweede spoor is de beleidsagenda. Prima als je als stad focust op kennis en cultuur. Maar hoe werkt dat dan door op beleidsniveau? Getrokken door de sector Ontwikkeling van StadsOntwikkeling is met een dienstoverstijgende projectgroep gekeken hoe kennis en cultuur doorwerkt in bestaand beleid. En welke nieuwe beleidsopgaven eruit voortkomen. Dit moet leiden tot een beleidsagenda die nog voor het huidige, maar ook het volgende college relevant is.

Kennis en cultuur moet landen in de stad. Dit gebeurt via het derde spoor; de uitvoeringsagenda. Deze agenda, getrokken door de sector Programma's van StadsOntwikkeling zorgt dat de prioriteit voor kennis en cultuur doorwerkt op uitvoeringsniveau. De afdeling Strategie heeft hierbij een belangrijke rol want trekt de dienstoverstijgende investeringsstrategie en de lange termijnprioritering voor projecten gericht op kennis en cultuur. Het spoor van de uitvoeringsagenda moet in 2009 leiden tot prioriteringslagen die onder meer bij het nieuwe collegeprogramma in 2010 in bestuurlijke keuzen kunnen landen.

Focus in de internationale concurrentiestrijd

Het centraal stellen van kennis en cultuur heeft tot focus geleid in het profiel van Utrecht in de internationale concurrentiestrijd. Het heeft ook geleid tot focus op beleids- en uitvoeringsniveau. Maar dat niet alleen.

Het heeft organisatie-ingrepen tot gevolg gehad waarmee de focus structureel landt binnen de diensten. Deze organisatie-ingrepen en het hiermee samenhangende procesplan voor de periode tot de verkiezingen van 2010 zijn het vierde spoor van Bestemming Utrecht.

Utrecht Stad van Kennis en Cultuur

Een voorbeeld. De directeur van de Dienst Stadsontwikkeling is accounthouder ‘Kennis' geworden. De directeur van de Dienst Maatschappelijke Ontwikkeling wordt accounthouder ‘cultuur'. Ze komen periodiek bij elkaar om de focus op kennis en cultuur te bewaken. De aanwijzing van deze accounthouders maakt de herkenbaarheid van de focus op kennis en cultuur voor externen helderder. Het maakt dat intern de sturing vergemakkelijkt.

Een bijzondere rol bij de uitwerking van Utrecht stad van kennis en cultuur, zoals ook opgenomen in het procesplan van Bestemming Utrecht, kan komen te liggen bij de Utrecht Development Board (UDB).

Deze werd al aangekondigd in het Collegeprogramma, wordt naar verwachting in 2009 opgericht en biedt een goede kans om Utrecht stad van kennis en cultuur verder te brengen. Jeroen Laven: "De Utrecht Development Board zal naar verwachting dit jaar van start gaan. Ik ga er vanuit dat er prominente Utrechters in de board komen zitten die gevraagd en ongevraagd de stad gaan adviseren over de gewenste ontwikkelingsrichting. Een beetje naar voorbeeld van de EDBR in Rotterdam, maar dan op de Utrechtse manier. De UDB kan de gemeente scherp houden in de uitwerking van de focus op kennis en cultuur. Partijen uit de UDB kunnen ook zelf een rol pakken om de kwaliteiten van Utrecht verder te brengen. Ik zie de UDB echt als kans en potentiële versnellingsplek." Utrecht Stad van Kennis en Cultuur

Momentum creëren

De komende jaren zijn er een aantal belangrijke tijdstippen. "Ideaal om mee te scoren," vindt Jeroen. "In 2011 bestaat de universiteit 375 jaar en de Uithof 50 jaar. In 2013 wordt de Vrede van Utrecht met een groot cultureel festival gevierd. In 2018 Culturele Hoofdstad...Mooie momenten waarop Utrecht zich nationaal en internationaal kan positioneren als stad van kennis en cultuur. Sander van der Ham van Stipo heeft, met collegae van de diensten en Peter de Haan van de Vrede voor Utrecht op een rij gezet welke programma's en projecten gericht op kennis en cultuur die al in de planning staan, daar vlak voor gerealiseerd zijn. Als er bijvoorbeeld de nieuwe bibliotheek, bioscoop of schouwburg vlak voor 2013 of 2018 worden opgeleverd dan is dat een cadeautje waar men in de organisatie van dat feestjaar wat mee kan. Als het 2014 of 2019 wordt en het had bij nader inzien sneller gekund, dan zal de gemeente zich achter het hoofd krabben. Het hoeft niet altijd om dit soort grote functies te gaan; ook kleinschaliger kan er iets bijzonders worden bereikt. Het is interessant om te zien hoe rond bijvoorbeeld de Vrede van Utrecht veel partijen uit het Utrechtse zelf met initiatieven komen om dat jaar tot een succes te maken.

Utrecht ontwikkelt zich verder als stad van kennis en cultuur!

De afgelopen jaar zijn er spannende stappen gemaakt in Bestemming Utrecht. De focus op kennis en cultuur past bij Utrecht en wordt breed omarmd. Er ligt een position paper, er zijn vele externe co-makers betrokken, de organisatie heeft zich aangepast. Er wordt gewerkt aan een beleidsagenda, uitvoeringsprioritering en investeringsstrategie. De positie van de afdeling Strategie is versterkt.

Jeroen kijkt dan ook tevreden terug op zijn jaar in Utrecht:"Het was een zoekproces maar het heeft veel opgeleverd. Terugkijkend was een succesvoorwaarde dat de projectgroep en ik echt waren vrijgespeeld om aan de slag te gaan. De waan van alle dag, die veel tijd koste van vaste medewerkers van de gemeente, ging aan de projectgroep voorbij. We konden een slag maken. Ik ben dan ook blij dat na mijn vertrek voormalig directeur van het Centraal Museum Utrecht Pauline Terreehorst het trekkerschap heeft overgenomen en tijd krijgt het proces tot een blijvend succes te maken.

Een andere succesvoorwaarde was dat we als projectgroep in staat waren boven de afdeling uit te stijgen. We waren er niet alleen voor de afdeling Strategie, maar ook voor de collegae van andere sectoren binnen StadsOntwikkeling en voor andere diensten als DMO, BIS en Stadspromotie. Daardoor ontstaat er vertrouwen. Partijen maken de strategie Utrecht stad van kennis en cultuur nu tot de hunne. De strategie blijft niet beperkt tot de afdeling Strategie die mij had ingehuurd. Ik vind het spannend om te zien hoe Utrecht zich de komende periode verder gaat ontwikkelen tot stad van kennis en cultuur. Ik kijk er naar uit dat proces te blijven volgen."